درسهایی از سوره مبارکه اخلاص

درسهایی از سوره مبارکه اخلاص

سوره اخلاص کجا و در چه زمانی نازل شد؟ تعداد آیاتش چندتاست؟ ترتیب نزولی و ترتیب آن در قرآن چگونه است؟

- سوره اخلاص سوره ای مکی است و بعد از سوره ناس نازل شده است. شامل 4 آیه میباشد و بیست و دومین سوره نازل شده است. در قرآن 112 مین سوره میباشد.

فضیلت سوره

فضیلت این سوره مبارکه چیست؟

- این سوره از فضیلت بسیاری برخوردار است و در ادامه مجموعه ای از روایات که به موضوع فضیلتهای این سوره پرداخته اند میآید:

از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمودند:

“أيعجز أحدكم ان يقرأ ثلث القرآن في ليلة..؟ قيل: يارسول الله؛ ومن يطيق ذلك؟! قال: أقرؤوا (قل هو الله أحد). (۱)

آیا کسی از شما هست که از خواندن یک سوم قرآن در هر شب ناتوان باشد؟
پرسیده شد: ای پیامبر خدا! چه کسی توانایی این کار را دارد؟
فرمودند: سوره «قل هو الله احد» را بخوانید.

و از أمیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است که فرمود:

قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم : من قرأ (قل هو الله احد) مائة مرة حين يأخذ مضجعه، غفر الله له ذنوب خمسين سنة”. (۲)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم میفرمودند: هر کس سوره «قل هو الله احد» را هنگام رفتن به رختخواب 100 مربته بخواند خداوند گناهان 50 سال او را می آمرزد.

همچنین از امام صادق علیه السلام روایت میشود که فرمود:

“من قرأ (قل هو الله احد) احدى عشرة مرة في دبر الفجر، لم يتبعه في ذلك اليوم ذنب وإن رَغِم أنفُ الشيطان”. (۳)

هر کس پس از نماز صبح سوره «قل هو الله احد» را 11 مرتبه بخواند در آن روز هیچ گناهی گریبانگیر او نمیشود هر چند شیطان میل به این موضوع داشته باشد.

و از ایشان روایت شده است که فرمودند:

“من مضى به يوم واحد فصلى فيه بخمس صلوات ولم يقرأ فيها (قل هو الله احد) قيل له: يا عبد الله ؛ لست من المصلين”. (۴)

هر کس در نمازهای پنجگانه یومیه یک روز سوره «قل هو الله احد» را نخواند مورد خطاب قرار میگیرد که: ای بنده خدا! تو از نمازگزاران نیستی.

«قل»
«بگو» اختلافات و درگیریها را مختصر میکند

این سوره مبارکه با فعل امر (فرمان دادن) «قل» آغاز میگردد. این امر و فرمان در این مکان به خصوص چه هدفی دارد؟

- کلمه «قل» به معنای این است که ای محمد! این حقیقت را اظهار و تبیین کن. و کلمه «قل» خلاصه تاریخ یکتاپرستی در مبارزه با دعوت کنندگان به شرک و گمراهی و کفر است.
و «قل» امریست صریح و بی پرده، و بدون پاسخ مثبت به این امر نمیتوانیم که در آسمان توحید اوج بگیریم.

چرا؟

بدان سبب كه توحيد خود شكستن قيدهاى شرك و گشودن بندها و زنجيرهاى گمراهى است، و ناگزير مى‏بايستى اراده در ضميرهای ما به كار افتد و روح چالش در عقل ما تبلور پيدا كند، و فطرت پاك نخستينمان از زير توده‏هاى نادانى و غفلت و فراموشى برخيزد و بيرون آيد، و این در صورتی است که خواستار شناختن خدا و نزديكى به او دست يافتن به رضوان و فردوس او باشیم.

اشاره به او بدون تحدید

هنگامی که میگویم «هو» (او) آیا اینگونه نیست که ما به خداوند (الله) اشاره میکنیم؟ آیا اشاره به «الله» امکان دارد؟

«هُوَ- او است،» و آن غيبى است كه هرگز علم ما بر او احاطه پیدا نخواهد کرد، و احساس ما هیچ وقت نمیتواد او را درک کرند.
او با يك كلمه «هو» است كه با آن به وى اشاره مى‏كنيم بى آن كه‏ محدود و مقيدش سازيم، يا مدعى شناخت ذات او شويم، يا چيستى و چونى او را توهم كنيم‏

خدای معبود

لفظ جلاله «الله» در اینجا و باقی آیات قرآنی چه معنی میدهد؟

- او «الله» است وبس، خداى معبودى كه آسمانها و زمين او را تسبيح مى‏گويد، و متحيران درباره او در حيرت‏اند، و پناهخواهان به او پناه مى‏برند.
كلمه «اللَّه» مشتق از «إله» است كه معانى معبود را در خود جمع دارد، و لفظ جلاله «الله» دربرگیرنده تمامی صفات کمال و جلال پروردگار است؛ و از این روست که این نام مبارک بر غیر خداوند متعال اطلاق نمیگردد.

لفظ جلاله «الله» چند بار در قرآن کریم تکرار شده است؟

- در قرآن کریم لفظ جلاله «الله» در حدود 1000 مرتبه تکرار شده است.

«احد» – یگانه

آیه خداوند متعال «الله» را با صفت یگانه «احد» توصیف میکند. تفاوت بین «احد» یگانه و «واحد» یکی چیست؟

- با وجود اين كه «أحد»، چنان كه گفته‏اند: مشتق از «واحد» است، دلالت آن بر وحدانيت و يكتايى، بيشتر است، و خداوند سبحانه و تعالى بى‏نظير و شريك است، و معنى احد آن نيست كه او يكى از دو تا است، يا نوعى از انواع است، هرگز … او «واحد» بى‏عدد و «احد» بى‏شبيه و نظير است.

مسلط به همه چیز

این احدیت خداوند کجا تجلی پیدا میکند؟

- با تفكر در جهانسازى خدا و قدرت بزرگ او همه اين اسطوره‏هاى باطل متلاشى مى‏شود، و قدرت نامحدود خدا كه در آفرينش وى و نظامى كه در جهان به جريان انداخته است تجلّى پيدا مى‏كند، و به همين گونه آشكارا معلوم مى‏شود كه اين نظام و اين آفرينش دو خداى جز او نيست كه مى‏بايستى پرستيده شوند و جاهليت نوين كه تسليم ماده و پرستنده آن شده است چنين مى‏كند، آنها نيز آفريده‏هاى خدايند و به ميانجيگرى آنها عظمت و قدرت او، جل جلاله، آشكار مى‏شود.

اما خرافات نا آگاهان که عقیده دارند نیرویی مستقل از نیروی خالق وجود دارد برخاسته از نادانى نسبت به مقام الوهيت و به اين حقيقت است كه آفريننده آسمانها و زمين و آنچه در آنها و در ميان آنها است، ناتوان و محدود نيست!

خرافه در خرافه

منشاء و دلیل خرافه بت پرستی چیست؟

- اساطيرى كه در زمينه پرستش چيزهايى جز خدا وجود داشته و در دينهاى آسمانى نيز داخل شده است، همچون: اعتقاد به اين كه كاينات را خدايان كوچكى است كه فرزندان خداى بزرگترند و آنان همچون پسران و دختران او به شمار مى‏روند و بعضى از آنها از بعضى ديگر به او نزديكترند، و بر مردمان لازم است كه به آنها تقرب پيدا كنند و مجسمه‏هايى از آنها فراهم آورند تا ارواح آنها در اين مجسمه‏ها حلول كند، منشأ پرستش بتان از زمان پيدايش تا كنون بوده است.

20 معنی در کلمه ای یکسان

آیه کریمه خداوند را به «صمد» وصف کرده است. این کلمه به چه چیز دلالت دارد؟

- صمدیت از مظاهر و نمودهای احدیت است. صمدیت به حقائقی چند اشاره دارد که همه آنها در بر گیرنده معنا و نگاه یکسانی است؛ و آن اینکه خداوند متعال اعضاء و اجزاءی ندارد و حالات خاصی به خود نمیگیرد.

مفسرین برای کلمه «صمد» بیش از بیست معنای مختلف ذکر کرده اند؛ ولی شمولیترین معنی که باقی معانی به آن رجوع میکنند عبارت است از:
«المصمت» به معنای آن چه که جوف و داخلی ندارد و «صمود» به معنای استادگی و «صامد» به معنای مقاوم و ایستا از مشتقات آن هستند. از آنجا که فرد عظیم به شجاعت توصیف میشود لذا به او صمد گفته میشود به معنی اینکه هیچ تزلزل و ضعفی ندارد. و از آنجا که صفات دوام و احدیت و مشابه آن نشأت گرفته از صفت صمدیت میباشند لذا از معنی صمد ذکر گشته اند.
پس صمد آن چیزی است که اجزاءی ندارد و زیاد شدنی از راه تولد و نقصانی از راه زایش برای آن متصور نیست.

همه پرسشگر بودند!

از سیاق آیه که میگوید «قل هو الله احد» یعنی «بگو خدا یکتاست» اینگونه بر می آید که این گفتن در جواب سوالی بوده؛ آیا واقعا کسی سوالی پرسیده بود؟ چه کسی؟

بله. این آیه مبارکه در پاسخ به سوالات مکرری که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم میشد نازل شده است. آنجا که از وی میپرسیدند: «الله» که ما را به سوی او دعوت میکنی کیست؟
در روایات مختلف جمعی این سوال کنندگان معرفی شده اند از جمله عبدالله بن صوریای یهودی، عبدالله بن سلام، همچنین مشرکین مکه و نصارای نجران.

آنچه که نقصان نمیپذیرد؛ زیادتر هم نمیشود

آیه کریمه میفرماید که «الله» نه زاده میشود و ه میزاید. چگونه؟

- اگر دانستیم که خداوند نمیزاید همزمان به این نکته میرسیم که زاییده هم نمیشود.
چگونه جزئی از آن جدا شود در حالی که خود «صمد» است که از هر گونه ترکیب و اجزاء مختلف و اعضاء مبراست؟
چگونه زاده شود در حالی که خدای متعال از هر گونه اضافه بی نیاز است و به هیچ مکملی نیاز ندارد.
هنگامی که زاییدن منتفی میشود زاده شدن هم منتفی است چرا که آن چه نقصان نمیپذیرد زیادتر هم نمیشود.

خوب برتر بینی ممنوع!

این آیه کریمه تولد و ایلاد (زاییده شدن و زاییدن) را برای خداوند متعال نفی میکند. چه نتیجه ای از این آیه میتوانیم بگیریم؟

نفى ولادت به همه صورتها و معانى آن، آفريده را در جايگاه بندگى وپرستش مطلق قرار مى‏دهد، و بخشيدن هر گونه قداست ذاتى را به هر چيز يا شخص از آفريده‏هاى خدا نفى مى‏كند، جز ارزشهاى وحى برخاسته از دين خدا، و بدين گونه آفريدگان در برابر خالق، و در برابر دين خالق، برابر مى‏شوند، و هيچ فردى را نرسد كه به گمان نزديكتر بودن ذاتى به قدوس خود را برتر از ديگران بداند، و همه مذاهب عنصرى، خواه آشكار و خواه پنهان، بدين گونه باطل مى‏شود.

مقایسه نکنید

درپایان سوره اخلاص آیه کریمه «ولم یکن له کفوا احد» متضمن تقدیس و تعظیم خدای متعال است؟

- چون انسان جز خودش و آفريده‏هاى ديگر را نمى‏بيند، گاه خدا را با خود مقايسه مى‏كند و گاه با ديگر آفريده‏ها، و از آن غافل است كه اين قياس و تشبيه اصلا با اعتقاد به خالق منافات دارد. اما اگر آدمى متذكر اين حقيقت باشد، شبهه‏ها از ضمير او دور و ضمير از آنها پاك مى‏شود، و قلب او آمادگى پذيرفتن نور معرفت پيدا مى‏كند.
و ظاهرا كلمات ذكر اساسى ما را به اين حقيقت يادآور مى‏شود، م
گر تكبير بزرگتر دانستن خدا از توصيف نيست؟ «خدا بزرگتر از آن است كه توصيف شود».
و تسبيح پاكيزه دانستن او از هر چيز است كه بر خاطر آدمى بگذرد، از ناتوانى و كاستى، و همتا و نظير.
و نيز چنين است تهليل كه به معنى نفى شريك از او است.
و به همين سبب است كه پروردگار ما در پايان سوره اخلاص مى‏گويد:
«وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ- و هيچ كس همتاى او نبوده است و نخواهد بود.»

ثلث قرآن

از سوره اخلاص چگونه به معرفت خدا برسیم؟

اگر خواستار شناخت اويى، از خود حجاب مقايسه كردن او را با آفريده‏هايش دور كن، و از دايره مخلوق برتر رو و به افق خالق برس، و از محيط شهادت و حضور به افق غيب، و از جستجوى از ذات به دريافت نور اسماء بالا رود.
و اینگونه است که تنها 4 آیه از قران که در این سوره قرار دارند؛ چنان بصیرتهای وحی را در خود خلاصه کرده اند که یک سوم قرآن نامیده میشوند.

تفسیر آیات از خود سوره

آیا این درست است که هر آیه از سوره اخلاص خود توضیح آیه بعدی است؟

بله! چرا که «قل هو الله احد» یعنی «الله الصمد»
و «الله الصمد» یعنی خداوند «لم یلد و لم یولد»
و «لم یلد و لم یولد» یعنی خداوند «لم یکن له کفوا احد»
پس هر آیه از این سوره مبارکه توضیح آیه بعدی نیز میباشد.

احکام سوره

در انتها به احکام شرعی خواندن سوره اخلاص در نماز اشاره میکنیم.

- این احکام به شرح زیر هستند:
1- میتوان در نمازهای یومیه از خواندن سوره ای (به شرطی که به نصف آن نرسیده باشیم) منصرف شده و سوره دیگری را آغاز کنیم. مگر در هنگامی که سوره های اخلاص یا کافرون رو آغاز کرده باشیم. در این حال اجازه قطع کردن سوره و شروع سوره دیگری را نداریم.
البته در نماز جمعه و یا ظهر جمعه اگر سهوا به جای سوره جمعه ومنافقون سوره اخلاص یا کافرون را شروع کردیم قبل از اینکه به نیمه سوره برسیم میتوانیم سوره را عوض کنیم. اما اگر سوره اخلاص یا کافرون را عمدا آغاز کردیم قطع کردن آن و تعویض سوره مجاز نیست.
2- مستحب است که در نمازهای یومیه (17 رکعت) حد اقل یکبار سوره اخلاص خوانده شود و ترک آن در نماز یومیه یک روز کامل مکروه است.
3- قرائت سوره اخلاص با یک نفس و بدون توقف مکروه است.
4- قرائت یک سوره یکسان در دو رکعت متوالی مکروه است مگر در باره سوره اخلاص.

پی نوشت ها:
1ـ بحار الانوار، ج89 – ص 358.
2ـ الكافي، ج2، ص620
3ـ وسائل الشيعة، ج6، ص479
4ـ الكافي، ج2، ص622

دیدگاه شما

ایمیل شما منتشر نمی شود.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>