الگوی حمایت اجتماعی از منظر قرآن کریم

الگوی حمایت اجتماعی از منظر قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه:

در این نوشتار ابتداء مفهوم اساسی حیات طیبه به عنوان هدف اصلی در زندگی فردی اجتماعی در جامعه اسلامی مطرح می‌گردد.(1) سپس مفهوم کلی حمایت اجتماعی از منظر نهادهای بین المللی (جهت یادآوری) مورد اشاره قرار می‌گیرد. بدنبال آن با استفاده از یک مدل نموداری، الگوی مربوط به دلایل، ریشه ها و بنیاد های حمایت اجتماعی و جهت گیریهای اساسی در اجراء این حمایت ها مورد توجه قرار می گیرد . قطعاً اصول و انگیزه های مورد اشاره در چگونگی، ضرورت و دلایل شکل گیری حمایت‌های اجتماعی تأثیر بسزایی دارد. بنظر می رسد این جنبه‌ی بسیار مهم در طراحی مدل حمایت اجتماعی در دیدگاه نهادهای بین المللی مغفول مانده است. این بحثدرنوشتار حاضرمبتنی بر آیه شریفه قرآن و دعای مستند به امام صادق علیه السلام تنظیم و ارائه می‌گردد.

در ادامه نیز سه گروه از سطوح و روشهای حمایت های اجتماعی بر اساس مدل پیشنهادی ترسیم خواهد شد. از آنجا که دلایل قرآنی و مستندات مربوط به سه گروه در نوشتار دوم اشاره شد، در اینجا تنها به نکات جدید پرداخته می شود. بعضاً نیز برخی مطالب نوین در چگونگی اقدام در مسیر ارائه حمایت های اجتماعی بر پایه اصول و ارزشهای اسلامی تبیین می شود.

در مجموع نوشتار سوم اقدام به تبیین الگوی ارزشی پیشنهادی در حوزه حمایت اجتماعی می نماید شاید بتوان گفت ثمره مطالعات انجام شده قرآنی و توجه به سخنان و روایات معصومین علیهم السلام در این نوشتار بطور نوآورانه ظهور می نماید. در مجموع با تدوین این نوشتار تا حدودی اهداف اولیه این پژوهش محقق شده است.

۱.توجه به مفهوم حیات طیبه 

تعبیر حیات طیبه درقرآن مجید در سوره نحل آیه 97 آمده است:

در این آیه می خوانیم : (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثي‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا يَعْمَلُونَ) (97نحل).

یعنی هر کس عمل صالح انجام دهد در حالی که مومن است ، خواه مرد یا زن ، به او حیات پاکیزه می بخشیم و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام دادند، خواهیم داد.

بخش عمده ای از روایاتی که این تعبیر در آنها به کار رفته است، مربوط به تفسیر همین آیه و یا ذکر دعاهایی است که در آنها از خداوند “حیات طیبه” درخواست شده است. از این رو تفاسیر قران کریم بهترین منابع درباره اطلاعات مربوط به “حیات طیبه” هستند که می‌توان به تفاسیر نمونه، المیزان و مجمع البیان ذیل آیه فوق اشاره کرد. به برخی از نکات تفسیری مربوط به طور مختصراشاره می شود:

1ـ شرط ایمان و عمل صالح دو رکن اصلی برای برخورداری از نعمت حیات طیبه است. بنظر می‌رسد این دو رکن قابل تفکیک نیستند. البته عمل صالح شامل تمام فعالیت های مثبت و مفید و سازنده در همه زمینه‌های علمی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و نظامی می شود. یکی از وظایف اصلی حاکمیت اسلامی ایجاد زمینه لازم برای تحقق رفتار و اعمال صالح و درست در جامعه است.

2ـ زن و مرد از جهت انسانی و مقامشان در پیشگاه خداوند برابرند. یک معیار عامل برتری است. یعنی ایمان و عمل صالح زمینه رشد در این دو رکن بصورت برابر برای زنان و مردان شرایط برتری فراهم می آورد. حکومت اسلامی نیز در این بین باید هر چه بیشتر مقدمات آنرا فراهم آورد.

3ـ با توجه به نظر اندیشمندان قرآنی مراد از “حیات طیبه ” یا زندگی پاکیزه عبارت است از :

الف ـ قناعت و رضا دادن به مصیبت(2)

ب ـ رزق روزانه

ج ـ عبادت به همراه روزی حلال 

دـ روزی حلال

البته چهار مورد فوق فقط بعضی از مصادیق “حیات طیبه ” است. در این مسیر جهت گیری عمومی حمایت اجتماعی اگر کمک و حمایت برای به بدست آوردن روزی حلال باشد، قطعاً در جهت تحقق زندگی پاکیزه کمک بسیاری می کند. زندگی که جامعه را قرین آرامش، امنیت، رفاه، صلح، محبت، دوستی، تعاون و مفاهیم انسانی خواهد نمود. همچنین گسترش روحیه قناعت از طریق ارائه درست حمایت های اجتماعی عامل دیگری در رسیدن به زندگی پاکیزه تلقی می شود.

با توجه به نکات بیش گفته بدیهی است اجراء حمایت اجتماعی بویژه در خصوص اقشار کم بضاعت، زمینه رسیدن به زندگی پاک و “حیات طیبه” را تسهیل می نماید. این امر موجب تحول در گروههای انسانی و خانوار ها می شود . با اعمال درست و برنامه ریزی شده حمایت های اجتماعی در سطوح مختلف یک اثر گذاری جامع بر فرآیند توسعه سرمایه اجتماعی نیز به نوعی بوقوع می پیوندد. این موضوع نیز اثر کاملاً شگرفی بر سرمایه انسانی خواهد داشت. بدین ترتیب دو رکن سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی نیز در پیوند با یکدیگر فضای رسیدن به زندگی پاکیزه را هر چه بیشتر فراهم می آورد. این پیوند در حقیقت بنیاد رشد همه جانبه و توسعه پایدار را فراهم می آورد. الگوی اصلی این فرآیند نظام توسعه انسان محور مبتنی بر آموزه‌های اسلامی است. حمایت اجتماعی نیز همین امر را محقق می کند. (3)

بر اساس همین مدل و در چارچوب تفکر مبتنی براقتصاد اسلامی نیز ویژگیهای انسان کامل، شامل روحیه استقامت و مقاومت در برابر سختی ها، حقیقت دوستی و مسئولیت پذیری در مراحل زندگی فردی و اجتماعی شکل می‌گیرد. حمایت اجتماعی نیز در چهار چوب همین ویژگیها در سطوح گوناگون رسیدن به انسان کامل را هدف قرار داده است. البته در این بین تأثیر سرمایه معنوی بعنوان پایه های اساسی حرکت توسعه پایدار در چهار چوب مدل اسلامی نباید نادیده گرفته شود.(4) سرمایه معنوی یعنی توجه به عوامل غیر مادی در زندگی بشر بمنظور رسیدن به تعالی و سعادت انسانی.

بااعمال حمایت اجتماعی و استفاده از سه سرمایه: اجتماعی، انسانی و معنوی مولفه های ارزشمندی در خانوار و گروههای اقتصادی، اجتماعی شکل می گیرد…. مولفه هایی چون صداقت، تعهد، مشارکت، اعتماد ، عدالت و امانتداری از جمله ویژگیهای این مدل است. شاید بتوان این فرآیند را در قالب نمودار ذیل نشان داد: (5)

نمودار ـ پیوند سه سرمایه در ارتباط با حمایت اجتماعی.

 Screen Shot 2017-07-12 at 11.56.16 AM

۲. آشنایی با حمایت اجتماعی

در تعریف ارائه شده در سال 2001 توسط بانک توسعه آسیایی اینگونه ملاحظه می شود :

مجموعه سیاست ها و برنامه های طراحی شده جهت کاهش فقر و آسیب پذیری از طریق:

  • ارتقاء بازارهای کارآمد.
  • کاهش قرار گرفتن افراد در معرض ریسک.
  • وافزایش ظرفیت آنها جهت حمایت از خود در برابر مخاطرات و اختلال یا زیان های درآمدی به عنوان مفهوم حمایت اجتماعی معرفی شده است.

تقویت حمایت های اجتماعی به عنوان یک اولویت جهت تحقق رشد فراگیر اجتماعی، یکی از سه رکن مهم راهبرد 2020 را بانک توسعه آسیائی می باشد.(6)

همانطور که در نوشتار دوم مورد ملاحظه قرار گرفت علاوه بر بانک توسعه آسیائی ، بانک جهانی، سازمان بین المللی کار (ILO)  و انجمن بین المللی تأمین اجتماعی نیز بر این مفهوم توجه ویژه  داشته اند، لذا می توان گفت از یک طرف این نهادهای بین المللی تقویت حمایت اجتماعی در سالهای 2012 لغایت 2022 مورد توجه قرار داده اند.(7)

علاوه بر آن از طرف دیگر با مرور آیات شریف قرآن کریم (همانگونه که در فصل دوم این تحقیق اشاره شد) این سه مرحله از ارائه حمایت اجتماعی در کتاب عظیم الهی مورد توجه قرار گرفته و شواهدی از آیات قرآن برای آن می توان یافت.

در این نوشتار و بمنظور رعایت اختصار مباحث پیش گفته تکرار نخواهد شد. لکن درخصوص برخی ملاحظات در اجرای برنامه های حمایت اجتماعی در جهان و بویژه در آسیا اشاره می‌شود.(8) 

شایسته است بدانیم در آسیا 50 تا 90 درصد جمعیت های ملی برخی کشورها تحت پوشش هیچ نوع حمایت اجتماعی نیستند. این افراد نه به طبقه ضعیف که مساعدت اجتماعی دریافت کنند تعلق دارند و نه به طبقه ای که در بخش رسمی اشتغال و تحت پوشش بیمه هستند. بلکه در اقتصاد غیر رسمی مشغول به کارند . به این طایفه “میانه گمشده “گویند. سهمی که کشورها از تولید ناخالص داخلی خود صرف حمایت اجتماعی می کنند متفاوت است این سهم از 2 درصد شروع شده در برخی کشورها تا سقف 8 درصد نیز می رسد. (9)

بطور کلی ایجاد فضای مالی برای مخارج حمایت اجتماعی می‌تواند به رشد اقتصادی منجر شود. یکی از راهکارهای کمک به ایجاد فضای مالی برای اجرای برنامه‌های حمایت اجتماعی افزایش نرخ مالیات است. بنظر می‌رسد اجرای نهضت افزایش مالیات بطور کلی تنگناهای برنامه های طرحهای سالمندی، بیمه سلامت و بیکاری را مرتفع می سازد.

بنابراین بنظر می رسد. حمایت‌های اجتماعی پایه می‌تواند  قشر “میانه گمشده” را در برگیرد. این امر به لحاظ راهبردی بسیار مهم است (10) در هر حال موضوع حمایت اجتماعی از اصول مهم پذیرفته شده جهانی در حرکت به سوی عدالت و برخورداری اقشار فقیر می‌باشد. در بیانات و فرمایشات مولی الموحدین حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام در خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار گوناگون به این موضوع اشاره شده است.

بنابراین بنظر می‌رسد :1ـ یکی از اهداف مهم برخورداری جامعه از برنامه‌های حمایت اجتماعی، رفع محرومیت و استفاده گروههای آسیب پذیر از منابع مالی است. البته این بهره برداری شامل سه مرحله پیشگیری، مساعدت و ارتقاء نیروی انسانی در قالب برنامه بازار کار است. از نکات قابل توجه در اجراء حمایت‌های اجتماعی ملاحظه مبانی و ریشه‌های اجرایی این حمایت می باشد. اینکه با چه هدفی این حمایت ها اعمال می‌شود، از اهمیت بسزایی برخوردار است. همچنین توجه به این موضوع که کشورها درصد بالاتری از تولید ناخالصی ملی را به این امر اختصاص می‌دهند، امری پسندیده است. اما از آن مهمتر آنکه است به چه روشی این تخصیص صورت می گیرد؟ و برای رسیدن به چه نتیجه ای این کمکها محقق می شود علاوه بر آن این کمک ها تقدیم به کدامیک از اقشار نیازمند و شایسته دریافت کمک می شود: نهایتاً اینکه این کمک ها و حمایت ها چه تأثیری را به لحاظ مادی و معنوی بر گیرندگان خود را خواهد نهاد؟

درکلیت امر نیز باید توجه شود این مجموعه فعالیت ها چه تغییری در روحیه افراد خواهد نهاد و نگرش آنان را به جهان چگونه ترسیم می کند. ممکن است عده ای بصورت اثباتی تحلیل نموده وبه موضوع نگاه کنند: لذا نگاه دستوریدر این ارتباط را به کناری وانهند.(10) این در حالی است که جهت گیریهای حمایت اجتماعی تأثیر گذار بر زندگی و نگرش افراد بوده و می تواند در حرکت بسوی زندگی سالم، انسانهای دریافت کننده کمک را یاری رساند. این امر یعنی علاوه بر داشتن نگاه اثباتی، نسبت به باید و نباید های اجرایی آن توجه ویژه داشت.

3. برقراری ارتباط ارگانیک و ایجاد پیوند بین سه سطح اعمال حمایت اجتماعی و اهداف پایه و بنیادی این حمایت اجتماعی از ضرورت برخوردار است. به همین دلیل باید به روشی این پیوند و ارتباط را ترسیم نمود و نشان داد. این روش عبارت است از تدوین یک مدل مفهومی در تبیین این ارتباط. لذا برای آگاهی بیشتر ابتدا مفهوم مدل سازی را بطور مختصر مرور می نماییم، سپس به ارائه مدل الگوی حمایت اجتماعی و ارتباط آن با بنیادها و جهت گیریهای معنوی در اجراء این حمایت های اجتماعی خواهیم پرداخت. بدنبال آن جایگاه عمومی اعمال حمایت ها در کنار اصول و انگیزه های اجتماعی ـ معنوی حمایت های اجتماعی اشاره می شود. در عین حال که انواع عوامل موثر بر اجراء هر چه بهتر، می‌توانند حمایت اجتماعی را اعمال کنند در کنار اثرگذارترین حمایت ها مورد تأکید قرار خواهد گرفت.(11)

۳. مفهوم مدل و مدل سازی

پدیده مدل سازی از زمانی که بشر سعی داشته محیط خود را بشناسد ، به تدریج به وجود آمد. از آن زمان تا کنون نقش حیاتی در فعالیت فکری ایفا نموده است. به کارگیری مدل بدان جهت است که فرد بتواند روابط بین متغیرها و عوامل گوناگون را در چهارچوب معینی توضیح دهد. انسان در مسیر گسترش مفاهیم مورد نظر خود در حیطه خاص، توسعه مدل های اقتصادی، مدیریتی و مفهومی را به عنوان هدف قرار داده است. این موجود عاقل همواره برای بیان تفکر منظم و ایده ها خود، و نمایش مبتنی بر آن ها، از مدل های مفهومی استفاده نموده است.

حیطه‌ی عمل مدل‌سازی شامل فعالیت هایی نظیر بر قراری ارتباط (مانند نقاشی‌های دیواری و ساختن مجسمه)تا نوشتن سیستم‌های پیچیده، معادلات و روابط ریاضی در زمینه‌های مختلف هم چون مباحث اقتصادی، رشد و مدیریت اقتصادی ـ اجتماعی (مانند روش محاسبه برای پرواز موشک در فضا) و یا ترسیم روابط علی بین پدیده های اجتماعی را شامل می شود. یکی از عوامل مهم و ضروری در تهیه معیار جهت حل مسئله ساختن مدل و استفاده از آنها ، شناخت درست پدیده ها و ارتباط آنها با یکدیگر است.

در مجموع شاید بتوان گفت:” مدل، نمایشی است از یک پدیده و یا یک ایده علمی و فکری به شکلی غیر از آنچه که خود پدیده دار است. معمولاً هدف از ارائه مدل این است که مارا در توضیح دادن، درک و اصلاح کردن سامانه کمک کند. از طرف دیگر برای افرادمتخصص و تصمیم گیرندگان مختلف روش اصولی، صریح و موثر را در تبیین روابط بین پدیده‌ها فراهم می‌سازد.(11) 

با استفاده از مدل و مدل سازی، ای بسا بتوان از توضیح تفصیلی پیرامون پدیده های مختلف مستغنی بود. و یا اینکه مجموعه ای از نکات تفصیلی در ارتباط ارگانیک و نظامند(سیستمی) بین پدیده ها را دریک نمودار خلاصه نمود. 

بهر روی مدل در درک بهتر و تسهیل در فهم عوامل موثر بر یک پدیده اعم از اقتصادی ـ اجتماعی بسیار موثر است.

به همین دلیل در این نوشتار موضوع پیوند بین حمایت‌های اجتماعی و ارتباط آن با اصول، ریشه ها و دلایل اقلام در برقراری این حمایت ها بر اساس مدل ترسیم شده، تقدیم می گردد.

قبل از ورود به معرفی مدل پیشنهادی حمایت اجتماعی از منظر قرآن کریم، ابتداء توضیحاتی در خصوص رابطه ارگانیک بین بنیادهای ارزشی حمایت های اجتماعی در کل جهان و فرآیند اجرایی این حمایت ها مورد توجه قرار می گیرد.

۴. جهت گیری در رفتار فردی ـ اجتماعی انسان در زندگی اجتماعی

از مسائل بسیار مهم، برقراری پیوند بین انگیزه ها و دلایل اعمال حمایت های اجتماعی در سطوح مختلف عملیات سازی آن در جامعه می باشد. اینکه بر اساس کدامین روش فکری ـ اعتقادی این حمایت ها برقرار می گردد، نکته بسیار مهم و اساسی است. به عبارت روشن تر شناخت عقیدتی در خصوص اجرای حمایت های اجتماعی نکته قابل توجهی می باشد.

واضح تر آنکه بر اساس دیدگاهها و اندیشه اعتقادی در درجه اول چهار چوب اعمال حمایت اجتماعی با چه ابزاری برقرار می گردد؟در مرحله دوم اقدام در مسیر حمایت های اجتماعی چه شرائطی را برای انسانها در مسیر سعادت فراهم می سازد؟ 

در ابتدای بحث با استناد به سوره مبارکه حدید آیات شریف 22 و23. موضوع زندگی اجتماعی و سرنوشت انسانها را مرور می کنیم:

قال الله تبارک و تعالی: (مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ * لِّكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ)

ترجمه؛

هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در جانهایتان به شما نرسد، مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آریم در کتابی (ثبت و ضبط) بوده باشد، چنین کاری البته بر خدا آسان است.

این مسأله به این دلیل است که بر آنچه از دستتان رفته غمگین نباشید و بدانچه به شما داده شده شادی نکنیدکه خداوند هیچ خود خواه فخر فروشی را دوست ندارد.

آیات فوق اشاره به اراده و علم مطلق الهی نسبت به بندگان خداوند دارد. منظور از رویدادهای نا خوشایند می تواند خشکسالی و قحطی، کمبود میوه ها باشد و رویدادها ی فاجعه بار در جان ها عبارت است از انواع بیماری ها، مرگ و میرها و شرائط مصیبت بار حاصل بیماری و از دست دادن فرزندان این آگاهی و دانایی خدا نسبت به بندگان بر ذات پاک و بی همتا ی خداوند آسان است.(14)

بنظر می‌رسدآیه شریفه 23 اشاره به این موضوع دارد که بدلیل از دست دادن برخی از نعمت ها اندوهگین نگردید وبدانید که تمامی کارها بر اساس حکمت، عدالت و هدفداری و نظم حاکم برمجموعه خلقت است. علاوه بر آن باید توجه داشت در این بین روح خداپرستی در انسانها از جمله امور فطری است. به عبارت دیگر در وجود انسانها ساختاری ذهنی قرار داده شده که در مرحله نخست کمک می‌کند که معنا، ارزش و باورهای انسان شکل گیرد(15). این پدیده فطری بوده و آغاز دینداری انسان است.

بدیهی که در مرحله بعد انسان برای پاسخگویی به سوالات وسیع درباره پیدایش خلقت و اراده حاکم برآن با هدایت این فطرت الهی به سراغ دین برود.

در دیدگاه نوین. این فرآیند فطری حاصل هوش معنوی است. این پدیده هوش روح ماست. هوش معنوی به ما کمک می کند بدانیم چه کسی هستیم و جهت‌گیری زندگیمان چیست.(16) با این هوش زمینه پذیرش هدایت و تعالیم الهی از طریق انبیاء در انسان فراهم می شود.آیه شریفه :

 فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ سوره مبارکه روم آیه (30).

ترجمه:

 پس تو مستقیم روی به جانب آیین پاک اسلام آور در حالی که از همه کیشها روی به خدا آری، و پیوسته از طریقه دین خدا که فطرت خلق را بر آن آفریده است پیروی کن که هیچ تغییری در خلقت خدا وجود نخواهد داشت، این است آیین استوار حق و لیکن اکثر مردم (از حقیقت آن) آگاه نیستند.

در چنین فرایندی آشنایی با خالق و پدید آورنده هستی در وجود انسان نضج می گیرد. همان وجود مطلقی که تمامی جهت گیری انسان و اراده او بدست آن شکل می گیرد. در این حال کرامت انسانها در مسیر آشنایی با این پدیده مقدس و ذات مطلق تکامل می یابد. همه امور بدست اوست. به همین دلیل تأسف وشادی در حصول نعمت ها نباید انسان را از خدای سبحان غافل کند. بدین ترتیب و با این روحیه انسان واجد کرامت و عزت می گردد. یعنی داشته ها و برخی نقائص باعث تحول و تغییر ویژه در رفتار اجتماعی انسان می شود.

اتکال و توجه به خداوند استحکام به زندگی بشر می‌دهد. بدین ترتیب سرمایه معنوی در کنار سرمایه اجتماعی فردی شکل می‌گیرد.

در کنار اعتقاد و تسلیم در برابر علم و اراده الهی، دعا وتضرع در برابر خداوند می تواند آنچه در ام الکتاب آمده است را تغییر دهد. در کتاب شریف مفاتیح الجنان دعایی از حضرت امام صادق علیه السلام منقول است که مضمونی زیبا و در عین حال اثر گذار دارد:

اللَّهُمَّ امْدُدْ لِي فِي عُمْرِي وَ أَوْسِعْ عَلَيَّ فِي رِزْقِي وَ انْشُرْ عَلَيَّ رَحْمَتَكَ وَ إِنْ كُنْتُ عِنْدَكَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ شَقِيّاً فَاجْعَلْنِي سَعِيداً فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. (17)

ترجمه: خدایا بر عمرم بیفزا و در روزیم وسعت عنایت کن و رحمتت را بر من بگستران و اگر نزد تو در کتاب تقدیر وسرنوشت بدفرجام هستم، مرا نیکبخت گردان . چرا که تو آنچه را بخواهی ثبت می نمایی و کتاب تقدیر و سرنوشت در اختیار توست.

بر اساس آنچه در سوره مبارکه حدید مورد توجه قرار گرفت. تمام آنچه که در عالم اتفاق می‌افتد، در نزد خداوند محفوظ و روشن است. پس خداوند هم عالم و هم قادر به تمامی حوادث است.

بر اساس دعای منقول از امام صادق علیه السلام و با پذیرفتن این اصل که ام الکتاب و لوح محفوظ نزد خداوند است، می توان از طریق دعا، درخواست و تضرع از او تقاضا کرد آنچه که در کتاب محفوظ یا ام الکتاب است را تغییر داده و یا محو و پاک می‌کند. این امر یعنی تغییر در شرایط زندگی مادی با استعانت و درخواست از خداوند سبحان. این امر یعنی تکیه بر سرمایه معنوی.

در دعای فوق انسان از خداوند می خواهد که اگر او در کتاب تقدیر و سرنوشت (لوح محفوظ و ام الکتاب) فردی بدفرجام است، او را سعید و نیکبخت قرار دهد. لذا دعا در حقیقت سرمایه معنوی انسان در ایجاد تحول در وجودش است.

بدین ترتیب با توجه به آیه شریفه مورد استناد در نوشتار و با استفاده از دعای امام صادق علیه السلام چند نکته مورد ملاحظه قرار می گیرد:

1ـ وجود انسان دارای کرامت می باشد. زیرا که تنها خود را مقهور علم و اراده الهی دانسته در برابر حضرت حق جل و علا تسلیم است.

2 ـ دنیا در منظر انسان بگونه ای است که چنانچه زهد پیشه کند با حقیر شمردن دنیا و ارزش های آن به صورت آزاد منشی زندگی می کند، چرا که نه با روی آوردن دنیا شادمان می‌شود نه از پشت کردن آن اندوهگین می‌گردد. بدین ترتیب فرد پارسا سرای آخرت و پاداش و نعمت‌های آن را گرامی میدارد. و بزرگ می‌شمارد. چرا که نعمت‌های سرای دیگر ماندگار و بدون عیب و نقص است.

لذا آیه شریف قرآن علاوه بر تضمن داشتن کرامت و عزت حاصل از اتکال به خدای متعال آماده تلاش برای کسب نعمت آخرت می شود. در این مسیر نیز با استفاده از سرمایه معنوی اقدام به جلب سعادت الهی می کند. با این رفتار شرائط شقاوت در دنیای خود را به سعادت تبدیل می کند. این امر یعنی تحول روحی و توجه به سرمایه معنوی.

با این بنیاد و پایه مبتنی بر کرامت و عزت همراه با سرمایه معنوی. حمایت های اجتماعی  در جامعه انسانی با کمک خواهی و استعانت از رب الارباب بیشترین اثر را خواهد داشت. بر این اساس مساعدت جامع به انسان های نیازمند. با داشتن عنصر کرامت و عزت انسانی و بر پایه سرمایه معنوی شکل می گیرد.

با به کارگیری این روش و هدف مبنایی در ارائه خدمت به افراد نیازمند بطور خاص و نیروی انسانی به شکل عام، اعتماد و صداقت بین گروه‌های مختلف اجتماعی و بدنبال آن بین حاکمیت و مردم ایجاد خواهد شد. این امر یعنی تولید سرمایه اجتماعی (18) بدین ترتیب با حمایت از سرمایه انسانی به ترتیبی که گفته شد، سرمایه اجتماعی نیز حاصل خواهد شد.

در نظام توسعه پایدار(19) در دیدگاه نوین اقتصادی ـ اجتماعی، توجه اساسی به موضوع سرمایه انسانی وجود دارد. اندیشمندان بزرگی مثل آمار تیاسن و رابرت لوکاس(برندگان جایزه نوبل ) اصلی ترین عامل توسعه را انسان می دانند.

در تفکرات اسلامی نیز توجه به توسعه بر پایه سرمایه انسانی از ارزش ویژه ای برخوردار است، یعنی بنیاد تمامی تحولات توسعه انسان محور در چهارچوب زندگی پاک (حیات طیبه ) است (20) . پس به عنوان نتیجه می توان گفت: 

تغییرات عمده در حوزه توسعه، تعالی انسان ها در چهارچوب تولید سرمایه انسانی است. این امر یعنی تحقق عملی حمایت اجتماعی.از جمله سطوح این حمایت ارتقای بازار کار و تأکید بر نیروی انسانی است. پس در مجموع با کنار هم قرار گرفتن سه سرمایه کیفی یعنی “سرمایه معنوی، سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی” عناصر اصلی توسعه از منظر اسلامی در رفتار مبتنی بر حمایت اجتماعی و اعمال برنامه های جامع این حمایت ها شکل می گیرد. تحلیل فوق ریشه های اعتقادی و باورهای فکری است که در چهارچوب مکتب اقتصادی اسلامی، شکل گرفته پایه های حمایت اجتماعی را ترسیم می کند.

بدین ترتیب و با تفصیل فوق می توان مدل مفهومی حمایت اجتماعی از منظر آیه شریفه قرآن و دعای ارزشمند امام صادق علیه السلام ارائه نمود:

این الگوی مفهومی شامل دو بخش است. بخش مبانی اعتقادی و نظری که تحلیل آن ذکر شد. این فرایند با شکل گیری سطوح سه گانه در طرح حمایت اجتماعی از مرحله پایه تا فرایند تعالی و رسیدن به توسعه پایدار ادامه می یابد. بخش دوم این مدل به تبیین سطوح عملیاتی حمایت اجتماعی می پردازد.بحث امداد و مساعدت در میانه این سطوح قرار دارد. در دوبخش کناری فرآیند حمایت اجتماعی در قالب “حوزه پیشگیری اجتماعی” و “حوزه بازار کار و ارتقاء نیروی انسانی” تنظیم و هماهنگ می شود.

بخش پیشگیری تأکید بر بیمه های اجتماعی است. اینکه چگونه این بیمه ها بتوانند ساختار حمایتی لازم را اعمال نماید خود نیازمند تحقیقی مستقل است لکن به صورت اجمالی باید مجموعه ای از شاخص های حمایت اجتماعی را در این زمینه را طراحی نمود؛ فرمول اصلی ساخت این شاخص SPI نسبت کل مخارج حمایت اجتماعی به تعداد کل مزایا بگیران است. مقصود از کل مخارج، مجموع مصارف سطوح سه گانه را شامل می شود. تعداد کل مزایا بگیران یعنی مشمولین هر سه برنامه است. شناسایی عواملی مثل: (21)

1 ـ مشکلات گروههای جمعیتی آسیب پذیر در برابر ریسک های معمول بیماری، بیکاری، حوادث شغلی، بارداری و یا مسائل مربوط به دوران سالمندی.

2 ـ ریسک های مواجه با پایین بودن درآمد در هزینه های کمر شکن، در کنار ریسک پایین بودن دائمیمزایا نسبت به خط فقر.

3 ـ توجه به موضوع سلامت نیروی انسانی، و استفاده از مزایای صندوق های احتیاطی.

دومین سطح حمایت اجتماعی ورود در حوزه مساعدت و امداد است. در این بین داشتن دو مجموعه اطلاعات از ضرورت ویژه برخوردار است.

الف ـ اولین مجموعه اطلاعات و آمار حوزه امداد می باشد. با اینکه شناخت دهک های جمعیتی به لحاظ نوع درآمد چندان آسان نیست، لکن با استفاده از خط فقر می توان با گیرندگان این نوع خدمات و مساعدت ها آشنایی یافت برخی تقسیم GDP  سرانه را به یک چهارم برای رسیدن به خط فقر در ارائه مساعدت ها و امدادها ی مربوط به حوزه حمایت اجتماعی مفید می دانند. در چهارچوب تحلیل های بین المللی ملاکهای دیگری نیز پیشنهاد شده است. مثلاً اینکه ابتداء مخارج حمایت اجتماعی بر تعداد کل مزایا بگیران هدف تقسیم گردد. سپس این نسبت با استفاده از یک سطح متوسط منطقه‌ای خط فقر نرمال سازی می‌شود (20) در خصوص بقیه موارد و معیارهای ویژه روشهای محاسبه خط فقر در نوشتار دوم ذیل تحلیل سطح مساعدت و امداد نکاتی ذکر شد. لذا به مرور مجدد آن نمی پردازیم . در مجموع هدف اصلی در ارائه این سطح از حمایت اجتماعی مقابله با استنضفاف است. بر اساس روایات در جامعه آرمانی نهایی، حکومت دینی، ثروت عمومی را برای فقر زدایی کامل در اختیار مردم می گذارد. به گونه ای که شرائط را چنان می سازد که نیازمندی برای دریافت زکات یافت نمی شود.(21)

اما سومین سطح از حمایت اجتماعی، حوزه ارتقاء بازار کار می باشد. برخی روشهای این حمایت به شرح ذیل است:

ـ به نیروی انسانی کمک می کنند تا اشتغال خود را تأمین نمایند.

ـ آموزش و توسعه مهارت همراه با برنامه های شغلی ویژه (شامل برنامه های غذا یا پول نقد در برابر کار)صورت پذیرد.

ـ علاوه بر موارد پیش گفته برنامه‌هایی نظیر پرداخت مزایای بیکاری و کمک های قطع خدمت را شامل می گردد.

در این زمینه توجه به اینکه کار منشأ و مبداء مالکیت است (چه بصورت اصلی و چه بصورت تبعی) مورد ملاحظه است.نظام توسعه نیز همانطور که در ابتدای فصل اشاره شد، توسعه انسان محور می باشد لکن با شاخص های اندازه گیری اقتصادی همراه با استفاده از شاخص های ارزشی و معنوی توسعه انسان محور که در تعاریف جهانی در چهارچوب HDI  (شاخص توسعه انسانی) مغفول می باشد.

با اینکه برخی اندیشمندان کشور همسایه ترکیه شاخصهای مثل شاخص ارزش خانوادگی و یا شاخص دین را اضافه نموده اند، لکن می‌توان با انجام مطالعات گسترده این نتایج را در چهار چوب ارزشهای دینی بر پایه مکتب اهل بیت علیهم السلام به شاخص های توسعه اسلامی ت انسانی تبدیل کرد.IHD  I ********* 

بهر حال هدف اصلی در اقدام و عمل نسبت به این سطح از حمایت اجتماعی رسیدن به توسعه پایدار در الگوی توسعه انسان محور است. نمودار شماره 1ـ3ـ بطور خلاصه این مدل مفهومی را ترسیم نموده است. باشد که زمینه اجرای دقیق حمایت های اجتماعی در جامعه ایران اسلامی گردد.

 Screen Shot 2017-07-12 at 11.55.44 AM

نتیجه نوشتار:

آنچه تقدیم شده است با استناد به آیه شریف قرآن کریم و دعای امام صادق علیه‌السلام ابتداء بنیادها و دلایل اعتقادی و ایمانی اجراء حمایت‌های اجتماعی را بر پایه سه اصل عزت، کرامت و معنویت ترسیم نمود. بدنبال آن نیز پیوند اعتقادی سه سطح، 1ـپیشگیری و بیمه، 2ـ مساعدت و امداد، 3ـ ارتقاء بازار کار را به بنیادهای نورانی قرآنی و روایی تبیین می نماید.

این الگوی مفهومی در قالب نمودار به خوانندگان محترم عرضه شد. این روش تبیین در اجرای عملیات حمایت‌های اجتماعی در گزارشهای تحقیقی موصوف ارائه شده (اعم از ترجمه یا تألیف) بی سابقه می باشد.

با تحلیل فوق عملاً صبغه مبتنی بر سرمایه معنوی در کنار دو سرمایه انسانی و اجتماعی دلایل اعمال و بروز و ظهور حمایت‌های اجتماعی را از دیدگاه اسلام معرفی می نماید.

به این ترتیب و با انجام یک مطالعه بین رشته‌ای دلایل اعتقادی مبتنی بر باورهای ارزشی در توضیح عملیاتی حمایت اجتماعی به روشنی ترسیم شد.

در عمل نیز می‌توان با استناد به مدل مفهومی فوق اثر قابل قبولی را بر انجام فعالیت‌های موصوف در ارائه خدمات اجتماعی، هماهنگ با جهت‌گیری نهادهای بین‌المللی نمود. باشد که سایر بخش‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.

منابع و پی نوشت ها:

1ـ با استناد آیه 97 سوره مبارکه نحل . با استفاده از مطالب سایت حوزه علمیه قم. www.howzah.net/falquestion/view

2ـ از حضرت علی (علیه السلام )پرسیدند منظور از حیات طیبه چیست؟

فرمودند : قناعت (نهج البلاغه ، کلمات قصار، شماره 229)

3ـ اعتصامی، منصور، جایگاه پیوند سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی در نظام اقتصادی اسلام، انتشارات دانشگاه امام صادق علیه السلام ، تهران، 1391

4. Berger, peter, L, spiritual capital in comparative perspective Boston University, 2002

5ـ مدل نموداری ارائه شده برگرفته از مباحثی است که نگارنده از مطالعات نهج البلاغهو سایر مبحثهای مرتبط با آن که توسط استاد مشاور دکتر منصور اعتصامی بدست آورده است.

6ـ بانک توسعه آسیائی، شاخص حمایت اجتماعی ارزیابی نتایج در منطقه آسیا و اقیانوسیه، مترجمین، نیکوپور حسام و وحیده نگین، موسسه آموزش عالی علمی و کاربردی بهزیستی کشور ،1393 ، انتشارات شلاک، تهران

7ـ همان مأخذ، صفحات مختلف.

8ـ موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، دفتر امر بین الملل، ایجاد فضای مالی برای برنامه های حمایت اجتماعی در آسیا ، خبر نامه موسسه شماره اول ، اسفند 1394، صفحه 5، تهران

9ـ همان مأخذ، صفحات مختلف.

10.Sri  wening  Han/December28, dayani  on Monday , 2015 

11ـ تأکید بسیاری از مکاتب اقتصادی، اجتماعی در غرب همچون نئوکلاسیک به این اصل توجه دارد. یعنی این تفکیک از اهداف بسیار مهم دیدگاه‌های اقتصادی غربی است. لکن بنظر می رسد در زمینه مباحث علوم انسانی این جدایی  و ایجاد فاصل چندان صحیح نباشد.

12ـ شانون، – رابرت، علم و هنرشبیه سازی، ترجمه علی اکبر عرب مازار، مرکز دانشگاهی، 1381، تهران.

13ـ بانک توسعه آسیائی ، شاخص  حمایت اجتماعی ، مقدمه مترجمین.

14ـبا استفادهاز سایت    http://www.tebyan.net/newindex

15-  زوهر، دانا، یان مارشال. سرمایه معنوی ثروتی که می توان با آن زیست، مترجمین مرضیه فاطمی و زهرا فاطمی، انتشارات ماهواره، و سازمان تأمین اجتماعی، 1395، تهران

16ـ همان مأخذ، صفحه های مختلف در فصل اول 

17ـ شیخ (محدث) قمی، عباس، کلیات مفاتیح الجنان، مترجم استاد حسین انصاریان، تعقیب نماز صبح، تهران، مرکز طبع و نشر قرآن ، 1394

18ـ capital social مجموعه مولفه هایی است که باعث روانسازی و استحکام بیشتربینگروه های اجتماعی شده و کنش ها را در سطح فرد، گروه و جامعه بهتر می کند.

19ـ sustainable Development یعنی توسعه همه جانبه در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و نهایتاً زیست محیطی.

20- اعتصامی، منصور، جایگاه پیوند سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی در نظام اقتصادی اسلام، دانشگاه امام صادق،1391 ، تهران

21ـ بانک توسعه آسیایی، شاخص حمایت اجتماعی، مترجمین حسام نیکوپور، وحیده نگین ، انتشارات شلاک، تهران، 1393

دیدگاه شما

ایمیل شما منتشر نمی شود.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>