مشورت، راه رسیدن به هدایت

مشورت، راه رسیدن به هدایت

روشنگری‌ هایی در مکتب تدبر قرآن – قسمت بیستم –

در چهارچوب بحث درباره‌ی ارکان جامعه‌ی ایمان‌مدار از احسان و همکاری در نیکی و پرهیزگاری گفتیم و اکنون به مشورت میان مؤمنان می‌پردازیم که یکی دیگر از ارکان سازنده‌ی جامعه‌ی الهی است. اما مشورت چیست و چه جایگاهی در ساختار جامعه‌ی ایمان‌مدار دارد؟

معنای مشورت
کلمه‌ی مشورت با شورا و مشاوره هم‌ریشه است. فرهنگ واژگان قرآنی تشاور، مشاوره و مشورت را به معنای استخراج نظر دیگران می‌‌داند.(۱) به بیان روشن‌تر، مشورت یعنی گرد آوردن افکار گوناگون در کنار یکدیگر.

جایگاه مشورت
خداوند متعال انسان را در بهترین قالب آفرید، راه‌های نیکی و بدی را پیش پای او نهاد، و به او فرمان داد که در دنیا راه نیکی و نیکوکاری را در پیش گیرد تا به هدف والای آفرینش، یعنی هم‌نشینی با پروردگارش در مقام صدق، برسد. اما انسان مجبور نیست چنین کند و اختیار انتخاب با اوست و گزینش راه نیکی و گام برداشتن در آن بستگی به اراده‌ی خود او دارد. انسان برای یافتن بهترین راه‌ها یا باید خودش به واسطه‌ی تجربه‌های پی‌درپی خبره شود، یا باید از تجربه‌ و دانش دیگران بهره گیرد. این بهره‌گیری از تجربه‌ و دانش دیگران در حوزه‌های گوناگون، مخصوصاً مسائل سرنوشت‌ساز، همان مشورت است.

هرچند مشورت در تصمیم‌های فردی انسان هم اهمیت دارد، اما اهمیت آن در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با جامعه بیشتر است، چرا که جامعه‌ی مبتنی بر مشورت و هم‌فکری در همه‌ی عرصه‌ها پیش‌رو خواهد بود. به فرموده‌ی امیرالمؤمنین علی (ع) «عاقل‌ترین مردم کسی است که از عاقلان اطاعت کند» و همچنین «هیچ‌کس با دیگران مشورت نمی‌کند، مگر این که به راه رشد هدایت شود.»

خداوند متعال نیز در قرآن می‌فرماید که: ﴿وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ﴾ «و كسانى كه به [نداى] پروردگارشان پاسخ داده‌اند و نماز برپا كرده‏اند و كارشان در ميانشان به مشورت است و از آنچه روزيشان داده‏ايم انفاق مى‏كنند.» (شورا، 38)
در اهمیت مشورت همین بس که خداوند یکی از سوره‌های قرآن را «شورا» نامیده است و در بحث درباره‌ی ویژگی‌های جامعه‌ی ایمانی به ویژگی مشورت هم اشاره کرده است. پرهیز از گناهان بزرگ و زشتی‌ها، گذشت در هنگام خشم، پاسخ به دعوت الهی و برپایی نماز، مشورت در همه‌ی امور، انفاق در راه خدا و یاری کردن یکدیگر همگی از ویژگی‌هایی هستند که آیات این سوره در معرفی جامعه‌ی مؤمنانه به آن‌ها اشاره کرده‌اند.

درباره‌ی آیه‌ای که در بالا گفتیم دو نکته وجود دارد:
مشورت سودمند نیست، مگر این که خط سیر عمومی جامعه یکی باشد. به عبارت دیگر، پاسخ به دعوت پروردگار متعال شرط بنیادین مشورت است و جامعه‌‌ای که ترکیبی از مذاهب مختلف باشد در چهارچوب مشورت نمی‌گنجد. چگونه ممکن است کسی که به خدا شرک می‌ورزد یا کافر است با کسی که به یگانگی خدا و اسلام ایمان دارد شریک شود؟

از آن‌جا که مشورت بازتاب روح ایمانی جامعه است، به دیگر نهادهای زندگی جمعی مؤمنان هم ــ‌از خانواده گرفته تا نهادهای اجتماعی و اقتصادی و مسائل شهری و روستایی و دولت‌ــ تسری می‌یابد. مشورت از یک نظام سیاسی صرف فراتر می‌رود و در واقع جوهره‌ی رابطه‌ی مؤمنان با یکدیگر است، چرا که از احترام به مؤمن و نظر او و تسلیم به حق و جست‌وجوی آن در همه‌جا ریشه می‌گیرد.

از متون اسلامی آمر به مشورت می‌توان فهمید که بهترین نظام اقتصادی از نگاه اسلام نظامی است که بیشترین ویژگی مشورتی را داشته باشد، از جمله تعاونی‌های اقتصادی که در عملکرد خود از مجموعه‌ی ارزش‌های ایمانی مثل تعاون، احسان، ایثار، حرمت اسراف و حرمت سیطره‌ی ثروتمندان بر منابع قدرت الهام گرفته‌اند.

فواید مشورت

1. همبستگی جامعه
وقتی پیامبر اکرم (ص) مسلمانان را به مشورت امر می‌کند، در توضیح حکمت این فرمان می‌گوید که مشورت همبستگی جامعه را تقویت می‌کند. خداوند نیز در قرآن می‌فرماید که: ﴿فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّـهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّـهِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ﴾ «به [بركت] رحمت الهى با آنان نرم‌خو شدى و اگر تندخو و سخت‌دل بودى، قطعاً از پيرامون تو پراكنده مى‏شدند. پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه و در كار با آنان مشورت كن و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن، که خداوند توكل‏كنندگان را دوست مى‏دارد.» (آل‌عمران، 159)
سیاق آیه درباره‌ی ویژگی‌های پیامبر اسلام (ص) است؛ ويژگی‌هایی که به برکت آن‌ها جامعه‌ی چندپاره‌ی جاهلی یکپارچه شد و ویژگی مشارکت دادن افراد در تصمیم‌گیری‌ها هم جزوشان بود.

2. دچار اشتباه نشدن
اشتباه کردن انسان اتفاقی طبیعی است، اما وقتی فرد عقل و دانش دیگران را هم به عقل و دانش خود بیفزاید، احتمال اشتباه بسیار کم‌تر می‌شود. در متون دینی داریم که مشورت‌کننده پشیمان نمی‌شود، چون برای کسی که در کارش موفق شده و به مراد و هدفش رسیده است، پشیمانی چه معنایی دارد؟
از امیرالمؤمنین امام علی (ع) نقل کرده‌اند که فرمود: رسول خدا (ص) من را به یمن فرستاد و اندرزگویان به من گفت که ای علی، هر که راه درست را جوید حیران نمی‌شود و هر که مشورت کند پشیمان نمی‌گردد.
امام صادق (ع) نیز فرموده‌اند که «و از فواید مشورت کسب علم است و عاقل آن است که از مشورت علمی جدید برگیرد و از آن برای رسیدن به مرادش بهره برد…» و همچنین «کسی که مشورت کند به هلاکت نمی‌افتد.»

3. پیش‌‌گیری از خودکامگی
جامعه‌ی مشورت‌بنیاد گرفتار خودکامگی نمی‌شود، چرا که اعضای چنین جامعه‌ای می‌دانند که به واسطه‌ی مشورت به بهترین اندیشه‌ها دست می‌یابند. خداوند بلندمرتبه پیامبر خود را هم به مشورت امر کرده است، حال آن که پیامبر از هر خطایی مصون است و به عاقبت امور آگاهی دارد و بنابراین نیازمند مشورت نیست. با این حال، پیامبر اکرم (ص) در مسائل سرنوشت‌سازی مثل جنگ و صلح با مؤمنان مشورت می‌کرد تا ضرورت مشورت را ــ‌حتی اگر مشورت‌کننده داناتر از مشورت‌شونده باشد‌ــ به جامعه بیاموزد. از فضیل نقل کرده‌اند که گفت: «امام صادق (ع) درباره‌ی کاری با من مشورت کرد. گفتم: درست است که کسی چون من به کسی چون شما مشورت دهد؟ فرمود: بله، اگر از تو مشورت بخواهم.»(۲)

4. افزایش سرعت اجرای تصمیم‌ها
مشارکت افراد در تصمیم‌گیری به اجرای آن کمک می‌کند. وقتی جامعه‌ای وارد عرصه‌ی رقابت مثبتی کند که تمام هستی بر آن استوار است، توانش صرف منازعات منفی نخواهد شد و در عوض برای به پیش راندن جامعه به کار خواهد رفت و در نتیجه جامعه‌ای همبسته و در بهترین وضعیت ممکن خواهیم داشت.

5. تضمین آزادی عقیده
وقتی مشورت از ویژگی‌های جامعه‌ای مسلمان باشد، آزادی عقیده، آزادی انتخاب و حق مشارکت در تصمیم‌گیری سیاسی را تضمین خواهد کرد و هدفی مقدس به همه‌ی این مفاهیم خواهد داد.

مشورت در جامعه
متون دینی ما درباره‌ی نقش مشورت در زندگی اجتماعی بسیار سخن گفته‌اند و در ادامه به چند نمونه از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

از پیامبر اکرم (ص) نقل کرده‌اند که «از عاقل راهنمایی بخواهید و از اطاعتش سرپیچی نکنید که پشیمان خواهید شد.»(۳)

از امام صادق (ع) نیز روایت کرده‌اند که «در کارهایت با کسانی مشورت کن که از خدا می‌ترسند.»(۴)

رسول خدا نیز در وصیتش به امیرالمؤمنین فرمود که «ای علی، با ترسو مشورت نکن که راه را بر تو تنگ می‌کند و با بخیل مشورت نکن که تو را از رسیدن به هدفت باز می‌دارد و با حریص مشورت نکن که بدی را برایت زیبا جلوه می‌دهد و بدان که ترس و بخل و حرص در واقع یک غریزه‌اند که بدگمانی نقطه‌ی اشتراکشان است.»(۵)

همان‌گونه که اسلام به مشورت امر می‌کند، فرد مشورت‌دهنده را هم موظف به خیرخواهی می‌داند. به عبارت دیگر، حرام است که با اظهار نظر باطل و خام به اعتماد برادر ایمانی خود خیانت کنی. از امام صادق (ع) نیز نقل کرده‌اند که «هر که از برادرش مشورت بخواهد و او فکر خود را در اختیارش نگذارد، خداوند اندیشه‌اش را از او می‌گیرد.»(۶)

همچنین اسلام مشخص کرده است که طرف مشورت چگونه باید نظر خود را بیان کند. از امام صادق (ع) نقل کرده‌اند که فرمود:
« نخستین مشورت‌دهنده نباش و از اظهار نظر ناپخته بپرهیز و از ناسنجیده‌گویی دوری کن و به افراد خودکامه و سست‌اندیش و دمدمی‌مزاج و لجوج مشورت نده و از خدا بترس و در مشورت مطابق میل و هوس مشورت‌کننده نظر نده، زیرا که سعی در جلب رضایت او پستی است و گوش ندادن او خیانت.»(۷)

پی‌نوشت‌ها:
۱- مفردات الفاظ القرآن، ص 470
۲- المحاسن، 601
۳- وسائل الشيعه، ج 12، ص 19
۴- همان، ص 41
۵- بحار الأنوار، ج 72، ص 99
۶- وسائل الشيعه، ج 12، ص 44
۷- بحار الأنوار، ج 72، ص 104

دیدگاه شما

ایمیل شما منتشر نمی شود.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>