ارکان جامعه‌‌ی ایمان‌ مدار

ارکان جامعه‌‌ی ایمان‌ مدار

روشنگری‌ هایی در مکتب تدبر قرآن – قسمت نوزدهم –

همکاری در نیکی و تقوا؛ سنگ بنای جامعه

خداوند شخصیت انسان را به بهترین شکل و با برترین ساختار آفریده است و درباره‌ی همه‌ی ابعاد شخصیتی انسان اندرزها، احکام و آداب بسیاری را برای رسیدن به کرامت، عزت و سعادت دو جهان ــ‌چنان که خدا اراده فرموده است‌ــ بیان کرده است. از آن‌جا که انسان، به لحاظ طبیعت اجتماعی و مدنی خود، با دیگر موجودات زنده تفاوت دارد، شریعت اسلامی ‌ــ‌بر خلاف دیگر مکاتب و ادیان تحریف‌شده‌ــ از این حوزه غافل نیست و سخت به آن توجه دارد، چنان که سخن گفتن از انسان در مقام فرد کمابیش با سخن گفتن از او در مقام جامعه برابری می‌کند. اسلام رهنمودهایی برای شکل‌دهی به سلوک انسان در جامعه و، در نتیجه‌ی آن، تصحیح مسیر جامعه و افزایش توانش برای حرکت و پیشرفت عرضه کرده است. از این روست که می‌بینیم قرآن کریم مردم یا مؤمنان را، به صورت جمع، مخاطب خود قرار می‌دهد.

قرآن قواعدی بنیادین را برای ایجاد جامعه‌ی پویا و فعال ایمان‌مدار معرّفی کرده است که شامل همکاری، رایزنی، هم‌فکری و احسان می‌شوند. این قواعد، در حقیقت، نوع رابطه‌ی هر فرد مسلمان با برادران دینیش را مشخص می‌کنند. در مطالب پیشین، از احسان و جایگاهش در جامعه گفتیم؛ این‌جا درباره‌ی همکاری بحث می‌کنیم و موارد دیگر را ان‌شاء‌الله در مطالب بعدی بررسی خواهیم کرد.

وجوب همکاری

خداوند می‌فرماید که ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّـهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۖ إِنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ﴾ «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، حرمت ‏شعائر خدا و ماه حرام و قربانى بى‏نشان و قرباني‌هاى گردن‏بنددار و راهيان بيت‌الحرام را كه فضل و خشنودى پروردگار خود را مى‏طلبند نگه داريد و چون از احرام بيرون آمديد [مى‏توانيد] شكار كنيد و البته نبايد كينه‏توزى گروهى كه شما را از مسجد‌الحرام باز داشتند، شما را به تعدى وادارد و در نيكوكارى و پرهيزگارى با يكديگر همكارى كنيد و در گناه و تعدى دستيار هم نشويد و از خدا پروا كنيد كه خدا سخت‌‏كيفر است.» (مائده، 2)

فرمان همکاری میان مؤمنان برای ساختن جامعه‌ای پویا، که به واسطه‌ی همیاری‌های ایمان‌مدار عملی می‌شود، در متن آیه‌ای آمده است که از حدود قاطع شریعت اسلامی درباره‌ی پرهیز از بی‌حرمتی به شعائر الهی و ماه‌های حرام، خودداری از شکار در حال احرام و تسلیم نشدن به هوای نفس در درازدستی بر متجاوزان سخن می‌گوید.

همیاری ایمان‌مدار

﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ﴾ «یکدیگر را بر انجام کارهای خیر و پرهیزکاری یاری نمایید.»

بعضی همیاری‌های تعدی‌گرانه، مثل همدستی بازرگانان محتکر علیه مصرف‌کنندگان یا ائتلاف حکومت‌های ظالم علیه ملت‌های مستضعف، اهداف سیاهی مثل ستم به مردم و بهره‌کشی از آن‌ها را دنبال می‌کنند. اما همیاری‌هایی هم هستند که هدفشان انتشار خیر و پیاده‌سازی نظام الهی است. انتشار خیر ــ‌یا نیکوکاری‌ــ یعنی این که به جای تأمین رضایت خود به بهای آزردگی دیگران، در پی شادی توأمان خود و همه باشیم. پیاده‌سازی نظام الهی هم به معنای پرهیزگاری و خداترسی است و جز با اجرای عملی نظامی که خداوند پیامبرانش را برای آن فرستاده است و پایبندی به سنت‌های الهی وضع‌شده در طبیعت جامه‌ی عمل نمی‌پوشد. به بیان دیگر، هدف همکاری باید انتشار خیر و نیکی و مبارزه با شر، از هر سرچشمه،‌ باشد.

قرآن بدکاری را در مقابل نیکوکاری و تعدی را در مقابل پرهیزگاری قرار می‌دهد. [از نگاه قرآن] بدکاری یعنی به چنگ آوردن امواد مردم از راه فریب (حقه‌بازی، دزدی، احتکار، همدستی با حکومت‌های ظالم، سوگند دروغ) و تعدی یعنی سیطره بر حقوق مردم با توسل به زور و به صورت آشکار.

﴿وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۖ إِنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ﴾ «و از خدا پروا كنيد كه خدا سخت‌‏كيفر است.»

یکی از گونه‌های سخت کیفر خداوندی این است که میان افراد جامعه دشمنی افتد و آتش جنگی شعله‌ور شود که همه را بسوزاند. یا این که گروهی، با هم‌پیمانی‌های تعدی‌گرانه، دیگران را به وحشت افکنند و در نتیجه همه به اسلحه‌سازی و تخصیص منابع مالی گسترده به نابودی دیگری روی آورند. در چنین شرایطی، بودجه‌ی تسلیح ثروت جامعه را می‌بلعد و ریشه‌های خوشبختی و رفاه خشک می‌شوند و تنها پشیمانی به جا می‌ماند. و مگر نه این که وضعیت کنونی جهان نیز چنین است؟ و آیا وقت آن نرسیده که به مسیر هدایت الهی بازگردیم؟(۱)

حرکت جامعه به سوی نقطه‌ی هدفش آسان نیست و در مسیر پیشروی با موانع طبیعی و بشری بسیاری روبه‌رو می‌شود. بهترین وسیله برای غلبه بر این موانع همکاری اعضای جامعه، هم‌دلی آن‌ها و همیاری آن‌ها برای رسیدن به هدف مورد نظر است. هرچه همکاری اعضای جامعه‌ای در نیکی به دیگران و یاری رساندن به مستضعفان و طبقات محروم و کم‌توان مردم بیشتر باشد، جامعه بیشتر و سریع‌تر در مسیر خیر و سعادت به پیش می‌رود، چرا که برای مثال، همکاری صد نفر در مدرسه‌سازی یا راه‌سازی، در مقایسه با همکاری ده نفر، کار را زودتر به نتیجه می‌رساند.

در مقابل، سستی اعضای جامعه در کمک به یکدیگر یا همدست شدنشان در بدکاری و گناه جامعه را به سوی نابودی و هلاکت سوق می‌دهد. چنین جامعه‌ای به کشتی‌ای می‌ماند که گروهی از سرنشینانش در تخریب و سوراخ کردنش با هم همدست شوند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرماید که: «لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَى‏ الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ فَإِذَا لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَكَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِي الْأَرْضِ وَ لَا فِي السَّمَاءِ» (۲) «حال مردم، تا آن زمان که امر به معروف و نهی از منکر کنند و در نیکوکاری و پرهیزگاری یار هم باشند، نیکو خواهد بود. اما اگر چنان نکنند، برکت‌ها از آن‌ها دریغ می‌شوند و گروهی از آن‌ها بر گروهی دیگر سیطره می‌یابند و نه در زمین و نه در آسمان یاوری نخواهند یافت.»

اهل بیت (ع) نیز درباره‌ی ضرورت همکاری، جایگاهش در دین و حدود آن به تفصیل سخن گفته‌اند. از امیر مؤمنان علی (ع) نقل کرده‌اند که فرمود: «التَّعَاوُنُ عَلَى إِقَامَةِ الْحَقِّ أَمَانَةٌ وَ دِيَانَة» (۳) «همکاری در برپایی حق امانت‌داری و دین‌داری است» و همچنین: «مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ» (۴) «یکی از کفاره‌های گناهان، یاری کردن اندوه‌زدگان است.» انسان، با همکاری در نیکی، می‌تواند امانتش را ادا و دین‌داریش را تضمین کند و کفاره‌ی گناهان عظیمش را هم بدهد.

امام صادق (ع) به اسحاق بن عمار فرمود که: «أَحْسِنْ يَا إِسْحَاقُ إِلَى أَوْلِيَائِي مَا اسْتَطَعْتَ فَمَا أَحْسَنَ مُؤْمِنٌ إِلَى مُؤْمِنٍ وَ لَا أَعَانَهُ إِلَّا خَمَشَ وَجْهَ إِبْلِيسَ وَ قَرَّحَ قَلْبَهُ» (۵) «ای اسحاق، هر چه می‌توانی به دوست‌دارانم نیکی کن. هیچ مؤمنی به مؤمن دیگر نیکی نمی‌کند و یاری نمی‌رساند، مگر این که ابلیس چهره در هم کشد و دلش به درد آید.» شیطان سخت می‌کوشد تا با اشاعه‌ی بدگمانی و تفرقه‌افکنی میان مؤمنان ــ‌به واسطه‌ی تحریکات دوستانش‌ــ در جامعه‌ی ایمان‌مدار شکاف اندازد. اما نیکی کردن مؤمنان به برادرانشان و یاری رساندنشان به یکدیگر در مسائل خصوصی یا عمومی نقشه‌های تفرقه‌افکنانه‌ی شیطان را بی‌اثر می‌‌سازد و پیوند برادری و محبت مؤمنان را تقویت می‌کند.

آثار اخروی همکاری
خداوند در قرآن می‌فرماید که: ﴿وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ ۚ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ﴾ «و [درخواست] كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام داده‏اند پاسخ می‌گوید و از فضل خويش به آنان زياده مى‏دهد و براى كافران عذابی سخت خواهد بود.» (شورا، 26) اما پاسخ خدا چگونه است؟ از سیاق آیه می‌شود فهمید که مؤمنان به ولایت الهی و تسلیم‌شدگان به حق در زندگیشان فشارهای سختی را تحمل می‌کنند و گروهی از آن‌ها، در پی این فشارها، می‌لغزند. در چنین صورتی، اگر توبه کنند، خدا توبه‌ی آن‌ها را می‌پذیرد و از گناهانشان می‌گذرد و، اگر از خدا یاری بخواهند، یاریشان می‌کند و از سر فضل خود، چیزهای بیشتری هم به آن‌ها می‌دهد.
بر اساس تفسیر آیت‌الله العظمی مدرسی، یکی از مصادیق گسترده‌تر این آیه را می‌توان چنین فهمید: «این آیه همه‌ی دعاهای مؤمنان را، مخصوصاً هنگامی که در حق یکدیگر دعا کنند، در بر می‌گیرد. در روایتی، آیه چنان تفسیر شده است که بر شفاعت مؤمنان درباره‌ی یکدیگر دلالت دارد و تردیدی نیست که دعای مؤمنان درباره‌ی هم نوعی شفاعت یا حتی خود شفاعت است. از امام صادق (ع) نقل کرده‌اند که فرمود: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره این بخش از آیه فوق ﴿وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ﴾ می‌فرماید: «الشَّفَاعَةَ لِمَنْ وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ مِمَّنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا» (۶) شفاعتشان را درباره‌ی آن دسته از سزاواران جهنم که در دنیا به آن‌ها نیکی کرده‌اند می‌پذیرد. چنین تفسیری ما را به همکاری بیشتر با یکدیگر تشویق می‌کند، چرا که [نشان می‌دهد] آثار تعاون از دنیا فراتر می‌روند و به آخرت می‌رسند و اگر به واسطه‌ی کردارمان مستحق آتش باشیم، خدواند به لطف دعای برادرانمان ما را می‌بخشد. اما کسانی که به دعوت و ندای الهی پاسخ نداده باشند، گذشته از این که خداوند به دعای آن‌ها پاسخی نمی‌دهد، خود را در معرض کیفر الهی و عذاب دردناکش قرار می‌دهند و برای کافران عذابی سخت خواهد بود.» (۷)
بنابراین، آثار و نتایج تعاون فقط در پیشرفت دنیوی تجلی نمی‌یابند، بل‌که شامل فواید اخروی هم می‌شوند.

پی‌‌نوشت‌ها:
۱- من هدى القرآن، ج ‏2، ص: 182
۲- تهذيب الاحكام، ج 6 ، ص 181
۳- تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص 450
۴- همان
۵- اصول كافى ج : 3 ص : 295 رواية :9
۶- بحار الأنوار، ج 64، ص 49
۷- من هدى القرآن، ج 8 ، ص 389

دیدگاه شما

ایمیل شما منتشر نمی شود.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>