تفاسیر قرن دوم هجری قمری

1. تفسیر عكرمه
اثر ابوعبداللّه عكرمه (20 100 یا 105 ق) فرزند عبداللّه بربری مدنی غلام ابن عباس از مفسران تابعین و مشاهیر دانشمندان علوم قرآن در قرن اول هجری.
وی از مردم مغرب بود تفسیر و علوم قرآن را از مولای خویش ابن عباس و حضرت امیرالمؤمنین (ع) و به قول ابن حجر در تهذیب التهذیب (7/234) از حضرت امام حسن (ع) نیز فراگرفته است.
هنگامی كه ابن عباس مرد عكرمه همچنان غلام او بود سپس علی بن عباس عكرمه را به چهار هزار دینار به خالد بن یزید فروخت.
عكرمه به او گفت علم پدر خود را به چهار هزار دینار فروختی علی بن عباس معامله را فسخ نمود و عكرمه را آزاد كرد.
عكرمه می گفت چهل سال كسب علم نمودم و نیز من درب منزل ابن عباس فتوا می دادم و ابن عباس در درون خانه بود.
عكرمه در بسیاری از بلاد اسلامی به سیر و سیاحت پرداخت و در اكثر شهرها تفسیر و علوم قرآن تدریس می كرد و شاگردان بسیاری در مدرس او تربیت یافتند.
تفسیر عكرمه مانند بسیاری از تفاسیر صدر اول اسلام به شیوه روائی است و طی تفسیرهای سنی و شیعه بسیاری نقل گردیده است.

منابع:
الاعلام، 4/244؛ تاریخ دمشق، این عساكر، 17/140 152؛ التفسیر و المفسرون، 1/107؛ تفسیر، فرات كوفی، 48؛ حلیة الاولیاء، 3/326؛ خلاصة التذهیب، 270؛ رجال، كشی، 188؛ طبقات المفسرین داودی، 1/386؛ سیر اعلام النبلاء، 5/35؛ معجم الرجال الحدیث، 11/161؛ میزان الاعتدال، 2/208.


2. تفسیر مجاهد

اثر ابوالحجاج مجاهد (21 104 یا 105 ق) فرزند جبر و یا جبیر مكی مخزونی از مفسران تابعین و علمای علوم قرآنی شیعه.
علوم و فنون تفسیر را از ابن عباس اخذ كرد و ابن حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب (4/22) افزون بر ابن عباس وی را از شاگردان حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) ضبط كرده است ابن عساكر در تاریخ دمشق (24/87) و سایرین می نویسند كه مجاهد سی مرتبه قرآن كریم را بر ابن عباس عرضه نمود و تفسیر آیات قرآن را یک به یک سؤال كرد.
وی به سیر وسیاحت در بلاد اسلامی پرداخت و در اكثر شهرها فضلا از محضر او بهره مند می گشتند و نیز مدتی در كوفه تفسیر قرآن تدریس می نمود.
او بخاطر تشیعش سالها مورد بغض و كینه بنی امیه بود و به زندان افتاد و همچنان در زندان حجاج بن یوسف ثقفی بود تا اینكه حجاج در سال 96 ق وفات یافت و مجاهد آزد گردید.
تفسیر مجاهد به زبان عربی به شیوه روائی در هشت جلد موجود می باشد.
این تفسیر در طی كتب معتبر سنی و شیعه بسیار نقل گردیده است اكثر آنرا طبری در تفسیر خویش و نیز بخاری و شافعی و سایرین از عامه در كتب خود ضبط كرده اند و همچنین در تفسیرها و كتب معتبر شیعه مانند كتب اربعه از او بسیاری نقل گردیده است.
مجاهد بسیاری از فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و خاندان عصمت و طهارت را (ع) را كه در قرآن كریم نازل گردید نقل می نماید.
امروز نسخه ای از تفسیر مجاهد مورخه سال 544 ق به شماره 1075 ثبت در دفتر كتابخانه دارالكتب المصریه در هشت جلد موجود است: مجلد اول از سوره بقره تا آیه 43 سوره نساء؛ مجلد دوم از آیه 46 سوره نساء تا سوره انفال؛ مجلد سوم از سوره توبه تا آیه 44 سوره بنی اسرائیل؛ مجلد چهارم از آیه 25 سوره بنی اسرائیل تا آیه 25 سوره فرقان؛ مجلد پنجم از آیه 27 سوره فرقان تا پایان سوره یس؛ مجلد ششم از سوره صافات تا پایان سوره نجم؛ مجلد هفتم از سوره قمر تا پایان سوره عم یتساءلون؛ مجلد هشتم از سوره و النازعات تا پایان سوره الناس.
این نسخه توسط مجمع الابحاث الاسلامیه پاكستان عكس برداری گردید سپس با مقدمه و تحقیق عبدالرحمن الطاهر سورتی دو ملجد به طبع رسید و مجدد در بیروت تجدید چاپ گردید.
لازم به یادآوری است كه مصحح اختلافات متن تفسیر و آنچه را كه در تفسیر طبری ذكر شده است در پاورقی ضبط كرده كه بسیار نافع است.
مجاهد پس از آزادی از زندان مجددا به مكه مكرمه بازگشت و در حال سجده دار فانی را وداع گفت.

منابع:
الاعلام، 5/278؛ تذكرة الحفاظ، 1/86؛ البدایة و النهایة، 9/224؛ تفسیر فرات كوفی، 49؛ تفسیر قمی، 2/357 به بعد؛ التفسیر و المفسرون، 1/104 107؛ تهذیب الاحكام، 5/276؛ تهذیب التهذیب، 10/38؛ روضة كافی، 220؛ خلاصة تذهیب، 369؛ سیر اعلام النبلاء، 4/449؛ شذرات الذهب، 1/125؛ صفة الصفوة، 2/117؛ العبر، 1/125؛ فوات الوفیات، 2/144؛ الكافی، 2/447 به بعد؛ معجم رجال الحدیث، 14/187؛ میزان الاعتدال، 3/439؛ النقض، 212.


3. تفسیر سعید مخزومی

اثر ابومحمد سعید (م ح 105 ق) فرزند المسیب بن حزن قرشی مدنی.
می گویند در سن هفتاد و پنج سالگی وفات یافت وی تفسیر و تاویل را از محضر حضرت امیرالمؤمنین (ع) و ابن عباس اخذ كرد و تربیت یافته امام بود و در تمام جنگهای حضرت (ع) شركت داشت.
روایات وی در كتب معتبر شیعه نقل شده است و سید حسن صدر در تاسیس الشیعه می نویسد تفسیر را از امیرالمؤمنین علی (ع) و ابن عباس اخذ كرد و در كلیه جنگهای حضرت شركت داشت و امام را ترك نكرد و نیز حضرت امام صادق و علی بن موسی الرضا علیهم السلام تصریح به تشیع وی كرده اند.

منابع:
اعیان الشیعه، 7/249؛ تاسیس الشیعه، 341؛ تذكرة الحفاظ، 1/54؛ جامع الرواة، 1/362؛ رجال، ابن داود، 171؛ رجال، طوسی، 90؛ رجال، كشی، 107؛ رجال، علامه حلی، 79؛ معجم الرجال الحدیث، 8/132 140.


4. تفسیر طاووس یمانی

اثر ابوعبدالرحمن طاووس (م 106 ق) فرزند كیسان یمانی، نقل روایات تفسیری او در تفسیرهای دیگر به معنای موجود بودن تفسیرش نیست.
وی از مفسرین شیعه و فقهای امامیه بود.
وی تفسیر و علوم قرآن را از ابن عباس فراگرفت و ابن قتیبه در كتاب خود المعارف ص 306 تصریح به تشیع وی كرده است.
سیوطی او را در طبقه تابعین از مفسرین یاد كرده و قول ابن تیمیه را كه اعلم الناس در علم تفسیر بود تاكید می دارد.
صاحب كشف الظنون وی را در عداد مفسرین از تابعین ضبط كرده و روایات وی در تفاسیر اصحابنا الامامیه آمده است از جمله در تفسیر فرات در تفسیر سوره ن و القلم.
تفسیر وی به شیوه روائی است كه مفسرین دیگر از آن نقل كرده و خود تفسیر اكنون وجود ندارد.

منابع:
اعیان الشیعة، 7/395؛ تاسیس الشیعة، 325؛ التفسیر و المفسرون، 1/112؛ تذكرة الحفاظ، 1/90؛ الاتقان فی علوم القرآن، 4/240؛ الذریعة، 4/279؛ رجال، ابن داوود، 190؛ رجال، طوسی، 94؛ جامع الرواة، 1/420؛ تفسیر، فرات الكوفی، 497؛ معجم رجال الحدیث، 9/155؛ مفسران شیعه، 70؛ تهذیب التهذیب، 5/8؛ حلیة الاولیاء، 2/3؛ صفة الصفوة.


5. تفسیر ابی الجارود [ تفسیر امام باقر (ع)]

منسوب به امام محمد باقر (ع) (57 114 ق) ابن ندیم در الفهرست این تفسیر را به عنوان نخستین تفسیر در كتب تفاسیر ذكر می كند و آنرا از تصانیف حضرت باقر (ع) می داند كه حضرت (ع) آنرا برای ابی الجارود املاء فرموده اند.
نام ابی الجارود زیاد بن منذر (م 150) است وی در حال تولد نابینا بود و از اصحاب سه تن از ائمه اطهار (ع) حضرت علی بن الحسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد علیهم السلام بوده است.
او مؤسس فرقه زیدیه جارودیه است.
ظاهرا حضرت باقر(ع) در ایام استقامت او و قبل از گرایش وی به زیدیه این تفسیر را بر وی املاء فرموده اند.
راوی این تفسیر از ابی الجارود در طریق شیخ الطائفه شیخ طوسی و ابوالعباس نجاشی، ابوسهل كثیر بن عیاش قطان است و او از روات ضعیف می باشد.
ولی علی بن ابراهیم بن هاشم قمی كه این تفسیر را در تفسیر خود كه به چاپ رسیده است به اسناد از ابی بصیر یحیی بن ابی القاسم اسدی (م 150 ق) روایت كرده كه به توثیق او تصریح شده است و او از ابی الجارود روایت می كند.
آقابزرگ تهرانی در الذریعه این تفسیر را تحت عنوان تفسیر ابی الجارود ذكر می كند سپس تحت عنوان تفسیر الامام الباقر علیه السلام یاد كرده و سید حسن صدر در تاسیس الشیعه تحت عنوان تفسیر ابوجعفر الباقر علیه السلام ثبت كرده است.

منابع:
اعیان الشیعه، 1/656؛ تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام، 327؛ الذریعة، 4/251 و 262؛ تفسیر فرات الكوفی، 79؛ جامع الرواة، 1/339/340، رجال، كشی / 199 200؛ رجال، نجاشی، 1/387؛ تنقیح المقال، 1/16؛ انساب، سمعانی، 5/9؛ معجم رجال الحدیث، 7/321 327؛ الفهرست، ابن ندیم، 36؛ مفسران شیعه، 67.


6. تفسیر قتادة

از قتاده (61 – 117 ق) فرزند دعامه سدوسی بصری از مفسرین و علمای بصره.
وی اطلاع وسیع در شعر و لغت عربی داشت و اعلم علمای عصر خویش در عراق بود و از مشاهیر مفسرین تابعین است مفسرین اقوال او در تفسیر آیات قرآن در تفاسیر خود نقل كرده اند.
ولی تفسیر او فعلا وجود ندارد.
داودی در طبقات المفسرین خود و ذهبی در تذكرة الحفاظ به شرح حال وی در تفسیر پرداخته اند.

منابع:
تذكرة الحفاظ، 1/122؛ التفسیر و المفسرون، 1/125؛ معجم الادباء، 7/9؛ و فیات الاعیان، 4/85؛ طبقات المفسرین، 2/43؛ تهذیب التهذیب، 8/351 356.


7. تفسیر زید شهید

تفسیر القرآن الكریم لزید الشهید، مفسر ابوالحسین زید (79 شهادت 121 یا 122 ق) فرزند امام زین العابدین (ع) معروف به زید شهید از فقهاء مفسران به نام شیعه در قرن دوم هجری.
تفسیر و علوم قرآن رااز پدرش حضرت سجاد (ع) و برادرش حضرت امام محمدباقر (ع) و حضرت صادق (ع) و دیگران فراگرفت و در فقه و تفسیر و كلام و خطابه وحید عصر خویش بود ابوحنیفه در حق وی می گفت (ما رایت فی زمانه افقه منه و لا اسرع جوابا و لا ابین قولا). هنگام قیام وی ابوحنیفه به او پیوست.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی در یك جلد به شیوه روائی است كه اكثر مفسران شیعه آنرا طی تفسیرهای خود نقل نموده اند از جمله فرات كوفی در تفسیر خود بیست و هفت مورد در تفسیر آیات قرآن كریم از وی نقل نموده است كه تمامی آنها در فضائل خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام می باشد.
و نیز چند تفسیر دیگر به زید نسبت می دهند كه آنها نیز موجود هستند:
1. تفسیر قرائت زید.
2. تفسیر مدخل الی القرآن لمواضع مختارة منه.
3. تفسیر غریب القرآن المجید.

منابع:
اعیان الشیعة، 7/107؛ الاعلام، 3/59؛ تاریخ الادب العربی، كارل برو كلمان، 3/322؛ تاریخ دمشق، ابن عساكر، 9/149؛ تفسیر فرات، كوفی، 122؛ تهذیب الاحكام، 8/235؛ تهذیب التهذیب، 3/362؛ خلاصة التذهیب، 129؛ رجال شیخ طوسی، 89 به بعد؛ سیر اعلام النبلاء، 5/389؛ شذرات الذهب، 1/158؛ تاریخ الاسلام، 5/74؛ الطبقات الكبری، ابن سعد، 5/325؛ فوات الوفیات، 2/35؛ معجم رجال الحدیث، 7/345؛ معجم المؤلفین، 4/190؛ مقاتل الطالبین، 127؛ مؤلفات الزیدیه، 1/307 به بعد؛ من لا یحضره الفقیه، 1/126 128 به بعد.


8. تفسیر عاصم

اثر ابوبكر عاصم (م 127 یا 128 ق) فرزند ابی النجود بهداللّه اسدی كوفی از مفسران شیعه و یكی از قراء هفت گانه معروف قرن دوم هجری.
وی ایرانی تبار و از هم پیمانهای قبیله بنی اسد بود.
او فنون قرآن كریم و قراءات را از عبدالرحمن سلمی فراگرفت.
سلمی خود از شاگردان حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) بود و در علوم قرآن مخصوصا در قراءات مقام شامخی داشت.
او مورد وثوق سنی و شیعه می باشد.
و نیز دو روایت در تفسیر و قراءات عاصم مشهور است نخست روایت حفص بن سلیمان بزاز كه فرزند همسر دوم او بود و روایت دوم: ابی بكر بن عیاش.
حفص می گوید كه عاصم به من می گفت قرائتی را كه به تو آموختم همان قرائتی است كه از عبدالرحمن سلمی فراگرفتم و او از حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) روایت كرده است و هر آنچه را كه به ابوبكر بن عیاش آموختم همان قرائتی است كه از زربن حبیش فراگرفتم و او از ابن مسعود نقل می كند.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی است و در اكثر تفسیرهای عامه و خاصه مخصوصا در قسمت قراءات ذكر شده است و مورد اعتماد فحول علمای شیعه می باشد.
علامه حلی در كتاب خود المنتهی می نویسد: بهترین قراءات نزد من قراءت عاصم از طریق روایت ابوبكر عیاش می باشد.
این تفسیر در كتب فقهی امامیه كتاب صلاة باب قراءات بسیار نقل شده است.
بحرالعرفان بسیاری از باب قراءات از عاصم نقل كرده است.
ابن ندیم در الفهرست عاصم را در طبقه سوم كوفیان بعد از یحیی بن وثاب یاد كرده است.
وفات او را سال 128 ق ضبط نموده است.
همچنین آیت اللّه خوئی در معجم رجال الحدیث می گوید یكی از قاریان هفتگانه مشهور می باشد و نیز قرائت او از طریق حفص بسیار معروف است و هرچه از مصاحف قدیم و جدید را مشاهده نموده ام تمامی آنها رسم الخط خود را بر مبنا و اساس قرائت عاصم نهاده اند.

منابع:
الاعلام، 3/248؛ اعیان الشیعة، 7/407؛ تاسیس الشیعة لعلوم الاسلام، 346 347؛ تهذیب التهذیب، 5/30 36؛ التاریخ الكبیر، 6/487؛ الجرح و التعدیل، 6/340؛ خلاصة التذهیب، 182؛ ریحانة الادب، 4/436 437؛ تاریخ دمشق، ابن عساكر تلخیص ابن منظور، 11/235 236؛ معجم رجال الحدیث، 9/178 179؛ موسوعة البرغانی فی فقه الشیعة، 7/272 277؛ میزان الاعتدال، 2/357؛ سیر اعلام النبلاء، 5/256 261؛ النقض، عبدجلیل قزوینی، 213 به بعد.


9. تفسیر سدی [ تفسیر السدی الكبیر]

از ابومحمد اسماعیل (127 ق) فرزند عبدالرحمن القرشی هاشمی تابعی كوفی معروف به سدی كبیر، از مفسرین امامیه و از اصحاب سه تن از ائمه اطهار (ع) حضرت سجاد و امام محمد الباقر و امام جعفر الصادق علیهم السلام.
ابن حجر در تقریب التهذیب می گوید:.. انه صدوق متهم بالتشیع… و داودی در طبقات المفسرین از او و تفسیرش و گرایشش به تشیع یاد كرده است.
سیوطی در الاتقان تفسیر وی را از بهترین تفاسیر می داند.
و نیز ائمه حدیث مانند ثوری و شعبه از وی روایت كرده اند.
آقابزرگ تهرانی در الذریعة می نویسد كه اسماعیل بن موسی فزاری سدی كوفی (م 145 ق) كه با این سدی در نام و كنیه و لقب و مذهب مشاركت دارد و با او معاصر است غیر از اوست، و مفسر نیست.
از احفاد وی محمد بن مروان بن عبداللّه بن اسماعیل معروف به سدی صغیر است (م 186 ق) كه راوی تفسیر ابن عباس از محمد بن سائب كلبی (م 146) می باشد.

منابع:
اعیان الشیعة، 3/379؛ تاسیس الشیعة لعلوم الاسلام، 326؛ الذریعة، 4/276، ابن داود، 57؛ رجال شیخ طوسی، 2/104، 148؛ ذكر اخبار اصفهان، 1/204 (چاپ لیدن، 1931 م)؛ و طبقات المفسرین داودی، 1/109، معجم الادباء، 7/13، النجوم الزاهرة، 1/304، مفسران شیعه، 67 68؛ جامع الرواة، 1/98 99.


10. تفسیر جابر الجعفی

اثر ابوعبداللّه جابر (م 127 یا 128 یا 132 ق) فرزند یزید بن الحرث بن عبد یغوث جعفی تابعی از مفسران شیعه و محدثین تابعین بود.
حدیث و تفسیر را از محضر امام محمد باقر (ع) اخذ كرد و از خواص و ملازمین امام علیه السلام بود.
ابن حجر در تهذیب التهذیب وی را از ضعفا و رافضی دشنام دهنده به اصحاب النبی (ص) وصف كرده است.
در كتب رجالی شیعه او را توثیق و عدل می خوانند و ابوالعباس نجاشی (م 450 ق) وی را از اصحاب حضرت امام باقر و حضرت صادق (ع) ذكر نموده است و نیز تفسیر وی را با پنج واسطه از او روایت نموده است.
شیخ طوسی در رجال خود وی را از اصحاب حضرت باقر (ع) و حضرت ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) ضبط كرده است.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی و به شیوه منقول و ماثور است و این تفسیر از املاء حضرت امام ابی جعفر محمد الباقر (ع) میباشد.
فرات كوفی در تفسیر خویش معروف به تفسیر فرات، سی و دو عنوان اسناد تفسیر آیات را از وی نقل كرده است كه تمامی آنها در شان و فضایل حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و خاندان عصمت و طهارت است.
از جمله در تفسیر آیه 48 سوره النساء ان اللّه لا یغفر ان یشرك به و یغفر مادون ذلك لمن یشاء به نقل از جابر از حضرت باقر (ع) قال علیه السلام: یا جابر ان اللّه لا یغفر ان یشرك بولایة علی بن ابی طالب (ع) و طاعته و اما قوله: و یغفر مادون ذلك لمن یشاء: فانه ولایة علی بن ابی طالب (ع) و همچنین علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود معروف به تفسیر القمی در تفسیر آیه 34 سوره بقره و اذ قلنا للملائكة اسجد و الدم به نقل از جابر بن یزید جعفی از ابی جعفر محمد بن علی (ع) روایت نموده و به تفسیر آیه می پردازد.
بعضی از عامه او را توثیق و روایات او را در كتب تفسیر و حدیث خویش ضبط نموده اند.

منابع:
اعیان الشیعة، 4/51 55؛ اعلام، 2/105؛ تاسیس الشیعة، 326؛ تفسیر فرات الكوفی، 54؛ تفسیر القمی، 1/36؛ الذریعة، 4/268؛ جامع الرواة، 1/144 146؛ رجال، ابن داود، 80؛ رجال، شیخ طوسی، 111؛ رجال، كشی، 169 174؛ الفهرست، شیخ طوسی، 73؛ معجم رجال الحدیث 4/17 27؛ معجم المؤلفین، 2/106؛ رجال، علامه حلی، 35؛ میزان الاعتدال، 1/379 384؛ تنقیح المقال، 1/203؛ رجال، نجاشی، 1/313 316.


11. تفسیر ابن ابی شعبه

اثر ابوجعفر محمد (م 135 ق) علی بن ابی شعبة حلبی از ثقات مفسرین امامیه و از برجستگان علمای خاندان آل ابی شعبه حلبی (آل ابی شعبه حلبی). وی حدیث تفسیر و تاویل را از حضرت امام جعفر الصادق (ع) اخذ كرده است.
در كتب رجالی بر توثیق وی اتفاق نطر است و تفسیر او به شیوه آن عصر روائی است و مفسرین دیگر از آن نقل كرده اند ولی اكنون وجود ندارد.
ابوالعباس نجاشی (م 450 ق) پس از توثیق ابی شعبه تفسیر وی را ضبط كرده و آن را توس ط استادانش در روایت محمد بن جعفر نحوی تمیمی و ابن نوح سیرافی به سه واسطه روایت می نماید.

منابع:
اعیان الشیعة، 2/89؛ جامع الرواة، 2/151؛ الذریعة، 4/240؛ رجال، ابن داوود، 324؛ رجال، شیخ طوسی، 295؛ رجال، نجاشی، 2/202؛ رجال، علامه حلی، 103؛ الفهرست، شیخ طوسی، 303؛ معالم العلماء، 94؛ مفسران شیعه، 66؛ معجم رجال الحدیث، 16/302؛ كامل الزیارات، ابن قولویة، 89؛ رجال، البرقی، 20.


12. تفسیر ابن ابی هند

از ابوبكر داوود (م 139 ق) فرزند ابی هند دینار قشیری سرخسی متوفی در راه مكه معظمه از مفسرین و محققین و از اصحاب حضرت ابی جعفر محمد الباقر (ع). وی تفسیر و حدیث را از امام محمد الباقر (ع) اخذ كرد.
ابن ندیم در فهرست در فصل كتب تفاسیر به كتاب تفسیر داوود بن ابی هند اشاره می كند.
تفسیر وی به زبان عربی به شیوه صدر اول اسلام روائی است و متاسفانه وجود ندارد.

منابع:
الذریعة، 4/240؛ رجال، شیخ طوسی، 120؛ جامع الرواة، 1/301؛ الفهرست ابن ندیم، 36؛ معجم رجال الحدیث، 7/91.


13. تفسیر القرآن

اثر ابی سعید ابان (م 141 ق) فرزند تغلب بن رباح بكری جریری كوفی شیخ قراء و مفسرین شیعه و از اصحاب ائمه ثلاثه حضرت زین العابدین و محمد باقر و جعفر الصادق علیهم السلام بوده و نزد آن بزرگواران مقامی ارجمند داشته است.
وی را فریقین عامه و خاصه توثیق كرده اند.
وی به امر حضرت صادق (ع) در مدینه كرسی فتوی را به دست گرفت و از مؤسسین در علم قراآت قرآن كریم و از اعاظم علمای شیعه می باشد كه به تالیف چهار تفسیر پرداخته است.
تفاسیر او در تفسیرهای چاپی و خطی به تفصیل تا عصر حاضر نقل شده است.
تفاسیر وی عبارتند از:
1. معانی القرآن اللطیف.
2. تفسیر القرآن.
3. الغریب فی القرآن.
4. تفسیر القراآت.

منابع:
اعیان الشیعه، 2/69؛ تاسیس الشیعة، 319 343؛ الذریعة الی تصانیف الشیعة، 4/233 239؛ تفسیر فرات كوفی، 90 به بعد؛ تفسیر كنز العرفان خطی؛ بغیة الوعاة، 176؛ تنقیح المقال، 1/3؛ تهذیب التهذیب، 1/93؛ جامع الرواة، 1/9؛ رجال، ابن داوود، 9؛ رجال، شیخ طوسی، 82؛ رجال، كشی، 279 280؛ رجال نجاشی، 1/73؛ طبقات المفسرین، داودی، 1/1؛ الطبقات الكبری، 6/302 360؛ الفهرست، ابن ندیم، 276؛ الفهرست، شیخ طوسی، 5؛ معجم الادباء، یاقوت، 1/107؛ مفسران شیعه، 65 66؛ میزان الاعتدال، 1/5.


14. تفسیر الاحمسی

اثر ابوالحسن مالك (م ح 145 ق) فرزند عطیة بجلی احمسی كوفی از محدثین و مفسرین شیعه.
وی علوم قرآن و تفسیر و حدیث را از حضرت سجاد زین العابدین (ع) و حضرت ابی جعفر محمد الباقر (ع) و حضرت ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) اخذ كرد.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی و به شیوه روائی است.
فرات كوفی در تفسیر خویش معروف به تفسیر فرات الكوفی هنگام تفسیر آیه 33 سوره محمد (ص) «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّـهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ». مالك بن عطیه توسط یزید بن فرقد نهدی از امام صادق (ع) سؤال كرد چه چیزی پس از اطاعت از خداوند و رسول (ص) اعمال را باطل می كند؟ امام فرمودند: دشمنی با ما باطل كننده عمل آنان است.
در كتب مهم حدیث شیعه از جمله كتب اربعه و نیز توسط روات بزرگ شیعه از آن روایت شده است.

منابع:
تفسیر فرات الكوفی، 418؛ تفسیر القمی، 2/212؛ جامع الرواة، 2/37 38؛ رجال، ابن داوود، 283؛ رجال، نجاشی، 2/375؛ الفهرست، شیخ طوسی، 196؛ رجال، كشی، 133 314؛ الروضة الكافی، 268؛ الكافی، 1/393 394؛ من لا یحضره الفقیه، 3/353؛ معجم رجال الحدیث، 14/168 172.


15. تفسیر زید عدوی

اثر ابوعبداللّه زید (م 136 یا 140 یا 145 ق) فرزند اسلم عدوی مدنی از مفسرین شیعه و محدثین امامیه.
شیخ الطائفه شیخ طوسی وی را از اصحاب حضرت سجاد (ع) سپس در اصحاب حضرت صادق (ع) یاد كرده است وی از ثقات مفسرین است و فریقین سنی و شیعه او را توثیق نموده اند.
ابن ندیم در كتاب خود الفهرست كتاب تفسیر زید بن اسلم را كه به خط سكری نحوی لغوی بوده جزء كتابهای تفسیر ضبط كرده است.

منابع:
اعیان الشیعة، 7/91 93؛ التفسیر و المفسرون، 1/116 117؛ تذكرة الحفاظ، 1/132 133؛ الذریعة، 4/275؛ الاتقان فی علوم القرآن، 4/240؛ جامع الرواة، 1/340؛ رجال، ابن داوود، 162؛ رجال، طوسی، 90؛ طبقات المفسرین، داوودی، 1/176؛ معجم رجال الحدیث، 7/335؛ الكافی، 6/408؛ تفسیر فرات الكوفی، 258.


16. تفسیر فضیل بصری

اثر ابوالقاسم فضیل (م ح 145 ق) فرزند یسار نهدی عربی بصری از مفسران و محدثین شیعة و اصحاب امام پنجم و امام ششم علیهما السلام.
علوم قرآن و حدیث را از حضرت امام محمد باقر (ع) و حضرت امام جعفر صادق (ع) اخذ كرد.
ابوالعباس نجاشی پس از توثیق وی می نویسد در حیات حضرت صادق (ع) وفات یافت.
ابن حجر عسقلائی در كتاب خود لسان المیزان او را رافضی كذاب و لا یعتمد علیه می خواند.
اما در كتب رجالی امامیه اتفاق كلمه در توثیق اوست.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی و به شیوه روایی است.
و در كتب حدیث و تفسیرهای شیعی منقول است.
ابی الحسن علی بن ابرهیم قمی در تفسیر خود معروف به تفسیر القمی در بحث از آیه 71 سوره مبارکه بنی اسرائیل « يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» از فضیل بن یسار به نقل از حضرت ابی جعفر محمد الباقر (ع) نقل می كند كه: رسول اللّه (ص) و حضرت علی و امام حسن و امام حسین علیهم السلام هریك با فرقه ای می آیند و همه شیعیان همراه ایشان هستند.
شیخ مفید در رساله عددیه خود او را از فقهای اعلام و صاحبان فتوا می خواند و طریق روایت وی را صحیح دانسته است.

منابع:
الاستبصار، 1/401؛ تهذیب الاحكام، 3/48؛ تفسیر القمی، 2/23؛ جامع الرواة، 2/11 13؛ رجال، ابن داوود، 274؛ رجال، شیخ طوسی، 132 271؛ رجال، كشی، 185 187؛ رجال، نجاشی، 2/172 173؛ لسان المیزان، 4/454؛ معجم رجال الحدیث، 13/335 341؛ من لا یحضره الفقیه، 3/307.


17. تفسیر محمد بن فرات

از محمد (م 145 ق) فرزند فرات از روات و محدثین امامیه.
وی علوم قرآن و تفسیر و حدیث را از حضرت ابی جعفر محمد الباقر (ع) اخذ كرد؛ و نیز عصر حضرت ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) را درك كرد و از حضرت صادق (ع) روایت می نماید.
كتب رجالی وی را توثیق نموده اند.
كشی در رجال خود می نویسد كه او اصبغ بن نباته را ملاقات نموده بود.
سپس حدیثی را كه وی از اصبغ بن نباته و او از حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) شنیده بود یاد می كند.
وی غیر از محمد بن فرات جعفی می باشد كه در عصر حضرت رضا (ع) می زیست و كتب رجالی او را تضعیف كرده و كذاب می خوانند و امام هشتم (ع) او را ذم نموده است.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی و به شیوه روائی است و در طی كتب تفسیرهای شیعی و اسناد كتب معتبر حدیث امامیه نقل گردیده است.
اكثر تفسیر او در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) و خاندان عصمت و طهارت می باشد.
فرات كوفی در تفسیر خویش در تفسیر آیات 13 و 14 سوره مبارکه واقعة «ثُلَّةٌ مِّنَ الْأَوَّلِينَ ﴿١٣﴾ وَقَلِيلٌ مِّنَ الْآخِرِينَ ﴿١٤﴾» می نویسد كه محمد بن فرات از امام جعفر صادق (ع) در تفسیر آیه مذكور سؤال می كند.
امام (ع) می فرمایند قال: ثلة من الاولین: ابن آدم المقتول و مؤمن آل فرعون و حبیب النجار صاحب یس، و قلیل من الاخرین: امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) می باشند.
وی با محمد بن فرات حرامی كه شیخ طوسی در كتاب رجال خود از اصحاب حضرت ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) یاد كرده است متحد هستند و آیت اللّه خوئی نیز همین احتمال را در معجم رجال الحدیث داده است.

منابع:
تفسیر الفرات، 465؛ تفسیر القمی، 2/125؛ رجال، شیخ طوسی، 298؛ معجم رجال الحدیث، 17/126 128؛ الكافی، 2/349؛ تهذیب الاحكام، 10/50.


18. تفسیر احكام القرآن

اثر ابوالنصر محمد بن السائب بن بشر كلبی (م 146 ق) از مفسران معروف شیعه و از اصحاب حضرت امام محمد الباقر وامام جعفر الصادق (ع). ابن ندیم در كتاب الفهرست خود هنگام ذكر كتابهائی كه درباره علوم قرآن تالیف گردیده است از این تفسیر به نام احكام القرآن كلبی یاد كرده است و جمعی به نام آیات الاحكام ضبط كرده اند و هر دو تفسیر متحد هستند.
آقابزرگ تهرانی در الذریعة از این تفسیر به نام آیات الاحكام نام برده و از قول ابن عدی می نویسد كلبی صاحب تفسیر كبیر است كه از بزرگترین تفاسیر معروف می باشد.
با این ترتیب كلبی صاحب دو تفسیر می باشد به نام تفسیر كبیر و تفسیر آیات الاحكام.
گفته اند كه نخستین كسی است كه در این فن در اسلام كتابی تالیف نموده است، و ابن حجر عسقلانی در كتاب خویش تهذیب التهذیب پای خود را فراتر گذاشته و ابوالنصر كلبی را به خاطر تشیع اش به كفر و زندقه متهم كرده است.
تفسیرهای مورد بحث به زبان عربی و چنانچه از متون تاریخ استفاده می گردد در تفسیر آیات و در فقه و آیات احكام قرآن كریم و به شیوه روائی است و متاسفانه اكنون موجود نمی باشد.

منابع:
الاعلام، زركلی، 6/133؛ اعیان الشیعة، 9/339؛ تاسیس الشیعة، 321 و 325؛ الاتقان فی علوم القرآن، 4/239؛ الذریعة، 1/40، 4/311؛ تهذیب، ابن حجر، 9/157؛ رجال، ابن داوود، 312؛ رجال، شیخ طوسی، 136؛ شذرات الذهب، 1/217؛ طبقات المفسرین، داوودی، 2/144؛ الفهرست، ابن ندیم، 41، 107؛ كشف الظنون، 1/429؛ مفسران شیعة، 65؛ وفیات الاعیان، 4/309؛ الوافی بالوفیات، 3/83؛ المعارف، ابن قتبیة، 233.


19. تفسیر امام جعفر صادق علیه السلام

(80 148 ق)، حضرت صادق (ع) مشهورترین اهل زمان خود در علم و فضل بود محدثین از هیچ یك از ائمه معصومین (ع) به مقدار وی روایت نقل نداشته اند.
صاحبان حدیث و كتب رجالی اسماء شاگردان او را از ثقات با اختلاف آراء و گفته های آنان بیش از چهار هزار محدث و عالم ضبط كرده اند.
در فهرست چاپی كتابخانه علی پاشا در استانبول تفسیری منسوب به امام جعفر الصادق (ع) به نام تفسیر الامام جعفر بن محمد الصادق ذكر شده است و آقابزرگ تهرانی آنرا در الذریعه یاد كرده و می نویسد: چنین تفسیری در كتب و فها اصحاب، و علمای امامیه یاد نشده و آنچه كه قریب به ظن است این تفسیر توسط بعضی از اصحاب ائمه علیهم السلام نگاشته شده مانند كتاب بحارالعلوم كه منسوب به امام حضرت الصادق (ع) است و توسط یكی از اصحاب ائمه علیهم السلام تالیف شده.
مؤلف كه یكی از اصحاب ائمه (ع) بوده روایات صحیح را جمع نموده است چون ایمان قطعی داشته است كه این اقوال از ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) است مستقیما آنها را به امام نسبت داده و از خود نام نبرده است.
ولی آنچه مسلم است اكثر اسناد احادیث در تفسیر قرآن كریم به امام جعفر الصادق (ع) منتهی می گردد.
تصحیح انتقادی قابل توجهی از تفسیر امام جعفر صادق (ع) به كوشش پل نویا در مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی (گردآورده نصراللّه پورجوادی، تهران، مركز نشر، 1369، 1/5 63) آمده است.

منابع:
اعیان الشیعه، 1/668 669؛ تفسیر بحرالعرفان برغانی (خطی)؛ تفسیر عیاشی، 1/2؛ تفسیر فرات الكوفی، 49؛ تفسیر القمی، 1/29؛ تفسیر المیزان، 1/20؛ الذریعة، 4/269؛ مفسران شیعه، 70؛ مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمی. گردآورده نصراللّه پورجوادی، 1/5 63.


20. التحریف و التبدیل

اثر ابوجعفر محمد (83 148 ق) فرزند حسن صیرفی كوفی از محققین شیعه و مفسران امامیه در قرن دوم هجری و از اصحاب حضرت امام جعفر الصادق (ع). مفسر، علم حدیث و تفسیر را از ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) اخذ نموده و از التحریف و التبدیل چنین استفاده می گردد كه این تفسیر كه فعلا وجود ندارد ردی بوده است بر اقوال فرقه حشویه و اصحاب حدیث كه در صدر اول اعتقاد غلطی نسبت به قرآن داشتند و تلفیقاتی به كرامت قرآن كریم نسبت داده اند این تفسیر از جمله تفاسیر و ردهائی می باشد كه مانند شریف مرتضی و شیخ طوسی و شیخ صدوق بر آن اقوال نوشته اند.

منابع:
تاسیس الشیعة، 334؛ جامع الرواة، 264؛ الذریعة، 3/394؛ رجال، شیخ طوسی، 284؛ رجال، ابن داوود 305، الفهرست، شیخ طوسی، 289، معجم رجال الحدیث، 15/262.


21. تفسیر ابی حمزة الثمالی

اثر ابوحمزه ثابت (م 150 ق) فرزند ابی صفیه دینار ثمالی كوفی ازدی معروف به ابوحمزه ثمالی شیخ شیوخ شیعه در عصر خویش و از اخیار و ثقات معتمدین در روایات و حدیث.
از اصحاب حضرت سجاد (ع)، امام باقر (ع)، امام صادق (ع) و امام كاظم (ع) بود و نیز علماء عامه و خاصه روایات و احادیث او را در تفاسیر خود نقل كرده اند.
ابن الندیم در الفهرست در ذكر كتب تفاسیر قرآن تفسیر او را ضبط كرده و چنین یاد می كند كتاب تفسیر ابی حمزة الثمالی و نام او ثابت بن دینار و كنیه پدرش دینار ابوصفیه است و نیز ابوحمزه از اصحاب علی علیه السلام بوده و از نجباء ثقات و از مصاحبین اباجعفر (ع).
از جمله كسانی كه از تفسیر ابی حمزه ثمالی نقل نموده اند میتوان به این افراد اشاره کرد:
ابوالقاسم فرات از اعلام مفسرین شیعه در عصر غیبت صغری در تفسیر خویش به نام تفسیر فرات در بیش از چهارده مورد از ابی حمزه ثمالی نقل می نماید.
و نیز ثعلبی (م 427 ق) در تفسیر خود به نام الكشف و البیان فی تفسیر القرآن و ابن شهر آشوب (م 588 ق) در تفسیر خود اسباب و النزول و كتاب دیگرش المناقب و ملامحمد صالح البرغانی (م 1271 ق) در تفسیر خود كنزالعرفان و جمعی دیگر و حاجی خلیفه در كشف الظنون و در ضمن ذكر تفاسیر آن را نیز ضبط كرده اند و نجاشی می نویسد، سه فرزند وی نوح و منصور و حمزه در قیام و خروج زید شهید گردیده اند.

منابع:
اعیان الشیعة، 4/9؛ الاعلام، 2/97؛ تاسیس الشیعة، 327؛ تفسیر فرات الكوفی، 177؛ تفسیر كنزالعرفان (خطی)؛ تفسیر بحرالعرفان و معدن الایمان، ملامحمد صالح برغانی (خطی)؛ الذریعة، 4/254؛ جامع الرواة، 1/134؛ رجال ابن داود، 77؛ رجال علامه حلی، 29؛ رجال، كشی، 176؛ رجال، نجاشی، 1/289 292؛ رجال، شیخ طوسی، 84، به بعد؛ كشف الظنون، 1/444؛ طبقات المفسرین، داودی، 1/123؛ الفهرست ابن ندیم، 36؛ الفهرست شیخ طوسی، 71؛ مفسران شیعه، 67؛ مناقب، ابن شهر آشوب، 4/320؛ معجم رجال الحدیث، 3/385 393؛ تفسیر القمی، 2/451 به بعد.


22. تفسیر ابن ابی زیاد [تفسیر سكونی]

اثر اسماعیل (م ب 148 ق) فرزند ابی زیاد مسلم شعیری سكونی كوفی از دانشمندان و مفسران شیعه و از اصحاب حضرت امام جعفر صادق (ع) و ثقات محدثین امامیه.
ابن ندیم در الفهرست، تفسیر قرآن وی را ضبط كرده است.
ابوالعباس نجاشی (م 450 ق) آن را توسط استاد و شیخش در روایات ابی العباس احمد بن علی بن نوح سیرافی با پنج واسطه روایت می كند.
میرداماد در كتاب خود الرواشح السماویة فی شرح الاحادیث الامامیه پس از توثیق وی قول تضعیف او را چون از سكونیه است رد می كند و اظهار می دارد كه اجماع اصحاب به توثیق او تصریح دارند.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی و بر شیوه همان عصر یعنی روائی می باشد و در كتب تفسیر و حدیث معتبر شیعه از تفسیر وی بسیاری نقل گردیده است.

منابع:
الاستبصار، 1/442؛ تنقیح المقال، 1/127؛ تهذیب الاحكام، 3/256 به بعد؛ تفسیر قمی، 1/388؛ جامع الرواة، 1/91؛ الرواشح السماویة فی شرح الاحادیث الامامیه، 56؛ رجال، ابن داوود، 55؛ رجال، شیخ طوسی، 147؛ رجال، نجاشی، 1/109 110؛ الخلاصة، علامه حلی، 199؛ الفهرست، شیخ طوسی، 55؛ معجم رجال الحدیث، 3/185 187؛ من لا یحضره الفقیه، 4/254؛ میزان الاعتدال، 1/231.


23. تفسیر الاعمش

از ابومحمد سلیمان (61 148 یا 149 ق) فرزند مهران الاعمش اسدی كاهلی از اكابر مفسران و خواص اصحاب امام محمدباقر (ع) و از قاریان مشهور شیعه.
ابن سعد در الطبقات الكبری او را اعرف مردم در تفسیر و فنون قرآن می خواند سپس اضافه كرده است كه ابوحیان تیمی قرآنی را با خود داشت كه آن را بر اعمش عرضه می كرد و تصحیح می نمود بر قراات او و این صحیح ترین مصاحف بود.
ابن عماد حنبلی او را در كتاب خود شذرات از شیوخ محدثین كوفه و عالم رئیس می خواند كه سند 1300 حدیث در تفسیر و سایر موارد به او منتهی می گردد.
تفسیر اعمش به زبان عربی و شیوه روائی است و منقولاتی از آن در بسیاری از تفسیرهای سنی و شیعه آمده است كه در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) و خاندان عصمت و طهارت می باشد.
مانند تفسیر آیه 37 سوره بقره فتلقی آدم من ربه كلمات فتاب علیه
اعمش از ابی صالح از ابن عباس روایت می كند كه چون آدم دچار خطیئه شد جبرئیل به او تعلیم كرد كه خداوند را به حق خمسه طیبه سوگند دهد تا بخشوده شود و او چنین كرد پس بخشوده شد.

منابع:
الاعلام، 3/135؛ تاریخ بغداد، 3/13؛ تذكرة الحفاظ، 1/154؛ تفسیر فرات الكوفی، 57؛ تفسیر القمی، 2/381؛ تهذیب التهذیب، 4/195؛ خدمات متقابل اسلام و ایران، 456؛ حلیة الاولیاء، 46؛ خلاصة التذهیب، 155؛ رجال، شیخ طوسی، 206؛ رجال، ابن داود، 177؛ ریحانة الادب 1/154؛ جامع الرواة، 1/383؛ سیر اعلام النبلاء، 6/226؛ الطبقات الكبری، ابن سعد، 6/342؛ میزان الاعتدال، 2/224.


24. تفسیر ابی بصیر

از ابوبصیر یحیی (م 148 یا 150 ق) فرزند ابی القاسم اسدی نام پدرش را به اختلاف نقل كرده اند.
شیخ طوسی در الفهرست یحیی بن القاسم ذكر نموده در رجال خود یحیی بن ابی القاسم.
حدیث و تفسیر را از حضرت ابی جعفر محمد الباقر و امام جعفر الصادق علیهما السلام اخذ كرد.
كشی در رجال خود در شرح حال او به نقل از محمد بن مسعود می نویسد كه از علی بن حسن بن فضال درباره او سؤال كردم گفت كه از هم پیمانان بنی اسد بود.
سپس مجددا سؤال كردم آیا متهم به غلو بود؟ گفت خیر.
وی دارای تفسیر قرآن است.
سید حسن صدر در تاسیس الشیعه می نویسد اجماع بر توثیق اوست و تقدیم وی در فقه است.
وی دارای كتابی است در تفسیر قرآن.
احتمالا با ابوبصیر فرزند قاسم كه اسناد بیش از 275 روایت به او منتهی می گردد یكی است و روایات او در كتب اربعه ضبط است.

منابع:
الاختار، شیخ مفید، 83؛ تاسیس الشیعة، 327؛ تفسیر فرات كوفی، 417؛ الذریعة، 4/251؛ جامع الرواة، 2/324؛ رجال، ابن داوود، 371؛ رجال، علامه حلی، 264؛ رجال شیخ طوسی، 140 333؛ رجال، كشی، 402؛ رجال، نجاشی، 2/411؛ الشیعه و فنون الاسلام، 61؛ الفهرست، شیخ طوسی، 362؛ معجم رجال الحدیث، 20 28؛ مفسران شیعه، 67؛ تفسیر القمی، 1/28.


25. تفسیر(های) مقاتل بن سلیمان

اثر ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بن زید بلخی خراسانی (م 150 ق)، از اصحاب امام محمدباقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) و با یك واسطه از طریق ضحاك بن مزاحم از ابن عباس روایت كرده است.
شافعی گفته است همه مردم در تفسیر نیازمند به مقاتل هستند.
از او آثار قرآن پژوهی متعددی باقی مانده است.
از جمله:
كتابی در زمینه متشابهات قرآن (نسخه مكتوب به سال 586 ق در كتابخانه راقم این سطور در قزوین).
كتابی در وجوه و نظایر قرآن مجید كه به طبع رسیده است.
كتابی در زمینه ناسخ و منسوخ.
كتابی به نام تفسیر الجوابات فی القرآن
همچنین نوادر التفسیر
تفسیر الخمسمائة آیة من القرآن (نسخه محفوظ در كتابخانه موزه بریتانیا به شماره 8033)

منابع:
الاعلام، 7/281؛ تاریخ الادب العربی، كارل برو كلمان، 4/9 10؛ تاریخ دمشق، تلخیص ابن منظور، 25/197 204؛ تفسیر فرات كوفی، 174 به بعد؛ تهذیب التهذیب، ابن حجر، 10/249 254؛ جامع الرواة، 2/261؛ الذریعة، 4/315؛ رجال، ابن داود 519؛ رجال، شیخ طوسی، 138، 313؛ رجال، كشی، 334؛ شذرات، 1/227؛ طبقات المفسرین، داودی، 2/330 331؛ الفهرست، ابن ندیم، 227؛ معجم رجال الحدیث، 18/3111؛ وفیات الاعیان، 5/255 257؛ ربیع الابرار، 1/397.


26. تفسیر ابومریم انصاری

اثر ابومریم عبدالغفار (م ح 150 ق) فرزند القاسم بن قیس بن فهد انصاری فقیه مفسر شیخ المحدثین و از اصحاب امام محمدباقر (ع) و امام جعفر صادق (ع). ابن حجر در لسان المیزان مفسر را رافضی و غیر ثقه و از رؤس الشیعة وصف نموده و از قول احمد بن حنبل می نویسد هرگاه ابوعبیده حدیثی را از قول ابن مریم نقل می كرد، مردم فریاد می زدند كه لا نریده (او را نمی خواهیم). سپس از بخاری از مفسر با ذكر سند از ابن عباس از رسول اكرم (ص) حدیث علی مولی من كنت مولاه را ضبط كرده است.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به شیوه روائی به زبان عربی است كه طی كتب معتبر حدیث شیعه و تفسیرهای امامیه منقول است.
از جمله فرات كوفی در كتاب تفسیر خود در تفسیر آیه 36 سوره مبارکه نساء « وَاعْبُدُوا اللَّـهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ» می نویسد وی از حضرت صادق (ص) نقل می نماید كه مراد از الوالدین، رسول اللّه (ص) و علی بن ابی طالب (ع) است و همچنین در تفسیر آیه 82 سوره مبارکه الانعام « الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُولَـٰئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ» از حضرت صادق (ع) نقل نموده كه امام (ع) فرمودند یا ابامریم هذه و اللّه نزلت فی علی بن ابی طالب (ع) خاصة.

منابع:
تفسیر فرات، كوفی، 104 به بعد؛ جامع الرواة، 1/461 462؛ رجال، ابن داود، 226؛ رجال، شیخ طوسی، 99/237؛ رجال، نجاشی، 64؛ رجال، علامه حلی، 117؛ الفهرست، 219 220؛ لسان المیزان، 4/42 43؛ معجم رجال الحدیث، 10/55 56؛ تهذیب الاحكام، 9/370 به بعد.


27. تفسیر فضیل رسانی

فضیل (م ح 150 ق) فرزند زبیر بن عمر بن درهم رسانی اسدی كوفی، از اصحاب امامین حضرت باقر (ع) و حضرت صادق (ع) و مفسرین و محدثین شیعه در قرن دوم هجری.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی به شیوه روائی كه قسمتی از این تفسیر طی كتب تفسیر و كتب حدیث نقل گردیده است.
از جمله مفسران شیعه كه تفسیر او را نقل نموده اند فرات كوفی در تفسیر خود بیش از پنج عنوان از تفسیر آیات خویش را اسناد به این مفسر نموده است كه تمامی آنها در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و خاندان عصمت و نبوت است و چهار عنوان آن را مفسر از زید شهید روایت نموده است از جمله در تفسیر آیه 36 سوره مبارکه نور « فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّـهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ» می نویسد كه فضیل بن زبیر از زید بن علی (ع) درباره این آیه پرسید، گفت رسول اللّه (ص) فرموده است مراد از بیوت بیوت انبیاء است.
ابوبكر می پرسد آیا بیت علی (ع) هم از آنهاست؛ حضرت (ص) پاسخ می دهند آری از برترین آنهاست.

منابع:
تفسیر فرات كوفی، 177 به بعد؛ جامع الرواة، 2/9؛ رجال، كشی، 287؛ رجال، شیخ طوسی، 132؛ الفهرست، ابن ندیم، 227؛ معجم رجال الحدیث، 13/326 327؛ الكافی، 6/326 به بعد؛ كامل الزیارات، 72؛ مجله تراثنا (شماره 2 سال اول)


28. تفسیر منخل

اثر منخل (م ح 150 ق) فرزند جمیل اسدی كوفی از مفسران شیعه و اصحاب حضرت امام جعفر الصادق (ع) و از دانشمندان امامیه در قرن دوم هجری.
مفسر را از غلاة شیعه می خوانند و نیز تفسیر وی را محمد بن سنان و احمد بن میثم روایت كرده اند.
نجاشی تفسیر او را در كتاب رجال خود ضبط كرده است.
این تفسیر به شیوه روائی است و در تفسیر آیات قرآن كریم از اقوال ائمه اطهار (ع) بهره گرفته است.
روایات مفسر در كتب اربعه و تفاسیر مهم شیعه نقل شده است.

منابع:
تفسیر فرات كوفی؛ تفسیر بحرالعرفان برغانی (خطی)؛ تهذیب الاحكام، 2/109 به بعد؛ الذریعة، 4/316؛ جامع الرواة، 2/263؛ رجال، ابن داود، 520؛ رجال، شیخ طوسی، 320؛ رجال، كشی، 314؛ رجال نجاشی، 2/372 373؛ الفهرست، شیخ طوسی، 338؛ الكافی، 1/417 به بعد؛ معالم العلماء، ابن شهر آشوب، 124؛ مفسران شیعه، 69.


29. تفسیر حسن مروزی

اثر حسن (م ح 150 ق) فرزند واقد مروزی كوفی از مفسران امامیه فقیه محدث.
وی از اصحاب حضرت ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع) بوده و نیز ابن ندیم در الفهرست می نویسد دارای مؤلفات از جمله كتاب تفسیر قرآن و تفسیر الناسخ و المنسوخ و كتاب تفسیر الوجوه فی القرآن است.
تفسیر مروزی به شیوه مفسران اصحاب روائی است و در تفسیر آیات قرآن از روایات و احادیث خاندان عصمت بهره گرفته است ولی متاسفانه فعلا موجود نیست.
طی تفسیرهای روائی از آن نقل گردیده است.

منابع:
الذریعة، 4/271؛ رجال، شیخ طوسی، 225؛ الفهرست، ابن ندیم، 284؛ معجم رجال الحدیث، 5/151؛ مفسران شیعه، 69.


30. تفسیر هاشمی [ تفسیر سورة القدر]

اثر عبدالرحمان فرزند كثیر هاشمی (م ح 155 ق) فقیه محدث و مفسر، از اصحاب امامین حضرت امام باقر (ع) و حضرت امام جعفر صادق (ع). ابن قولویه او را توثیق می نماید و شیخ صدوق توسط محمد بن الحسن از محمد بن الحسن الصفار از علی بن حسان واسطی از عمویش عبدالرحمان بن كثیر هاشمی روایت می كند.
تفسیر وی به زبان عربی و به شیوه روائی است و طی كتب تفسیر و حدیث معتبر شیعه از جمله كتب اربعه بسیاری نقل گردیده است.
همچنین نام وی در اسناد بیش از چهل و دو روایت ضبط شده است كه سند آنها به او می رسد از جمله در تهذیب و من لا یحضره الفقیه و كامل الزیارات و سایر كتب حدیث.

منابع:
تفسیر قمی، 2/131 به بعد؛ تهذیب الاحكام، 1/53 به بعد؛ جامع الرواة، 1/453؛ رجال، ابن داود، 474؛ رجال، نجاشی، 2/44 45؛ الفهرست، شیخ طوسی، 134 135؛ معجم رجال الحدیث، 9/343 345؛ من لا یحضره الفقیه، 3/366 به بعد.


31. تفسیر ابن زیات كوفی

اثر ابوعماره حمزة (80 150 یا 154 یا 158 ق) فرزند حبیب بن عمارة بن اسماعیل زیات كوفی تمیمی كه مزارش در شهر حلوان عراق معروف است.
از شیوخ مفسران امامیه و یكی از قراء نامدار قرآن مجید كه به امام القراء معروف است.
تفسیر و تاویل قرآن را از امام صادق (ع) و قراآت و سایر علوم قرآنی را از شیوخ شیعه و اكابر علمای عصر خویش از جمله سلیمان الاعمش و حمران بن اعین برادرزاده ابن اعین و دیگران فراگرفت ابن ندیم تفسیر متشابه القرآن او را در الفهرست یاد كرده است.
بعضی دیگر از آثار قرآن پژوهی او عبارت است از: عدد آی القرآن، اسباع القرآن (كه در این رشته صاحب ابتكار بوده است)؛ كتاب الوقف و الابتداء؛ حدود آی القرآن؛ مقطوع القرآن و موصوله.
ملا محمد صالح برغانی حائری (م 1271 ق) در كتاب موسوعة البرغانی فی فقه الشیعة، در فصل الصلوة فی ماهیة القراء از او به نیكی یاد كرده است.

منابع:
اعیان الشیعة، 6/238 240؛ الاعلام، 2/277؛ ایضاح المكنون، 2/318؛ البیان، آیت اللّه خوئی، 136 257؛ سیر اعلام النبلاء، 7/90؛ شذرات الذهب، 1/240؛ طبقات ابن سعد، 6/385؛ غایة النهایة ابن جرزی، 1/261؛ فهرست، ابن ندیم، 32؛ میزان الاعتدال، 1/ 605؛ الوافی بالوفیات، 13/172؛ وفیات الاعیان، 2/216؛ مجالس المؤمنین، 10/549.


32. تفسیر علی بن حمزه

اثر ابوالحسن علی (م 185 یا 189 ق) فرزند حمزة بن عبداللّه بن بهمن بن فیروز كوفی اسدی معروف به كسایی، از مفسران و قراء شیعه و علماء لغت و نحو.
شمس الدین محمد ذهبی مشایخ او را امام صادق (ع) و اعمش و سلیمان بن ارقم نام برده است.
آثار قرآن پژوهی او عبارتند از:
تفسیر الهاآت، یا هاء القرآن
القراآت المتشابه فی القرآن [تفسیر ما تشابه من الفاظ القرآن و تناظر من كلمات الفرقان] (نسخه ای از آن به شماره 15 در مجموعه كتابخانه قوله محفوظ است)
مقطوع القرآن و موصوله
تفسیر معانی القرآن.

منابع:
الاعلام، 2/162 164؛ تاریخ بغداد، 11/403 415؛ الانساب، سمعانی، 10/419؛ البدایة و النهایة، 11/201 202؛ سیر اعلام النبلاء، 9/131 134؛ شذرات الذهب، 1/321؛ طبقات المفسرین، داوودی، 1/404 409؛ طبقات القراء، ذهبی، 1/100؛ الفهرست، ابن ندیم، 32؛ كشف الظنون، 2/1328؛ مرآة الجنان، 1/421 422؛ النجوم الزاهرة، 2/130.


33. تفسیر جوالیقی

از هاشم (م ح 183 ق) فرزند سالم جوالیقی جوزجانی (و جوزجان از نواحی بلخ است)، از شیوخ شیعه در قرن دوم هجری و اعلام امامیه در علم كلام و تفسیر و از اصحاب امام جعفر الصادق و امام موسی الكاظم علیهما السلام.
وی ایرانی تبار بوده و نجاشی و شیخ الطائفه شیخ طوسی او را توثیق نموده اند نجاشی تفسیر جوالیقی و سایر كتب او را به چهار واسطه روایت كرده است.
تفسیر مزبور به زبان عربی و شیوه روائی است و در تفسیر آیات قرآن كریم از روایات و احادیث خاندان عصمت و طهارت بهره گرفته است.
مفسرین دیگر از این تفسیر نقل كرده اند ولی اكنون وجود ندارد.

منابع:
تاسیس الشیعة، 360؛ الذریعة، 4/321؛ رجال، برقی، 34 و 48؛ رجال، شیخ طوسی، 329 و 362؛ رجال، نجاشی، 2/399؛ الفهرست، شیخ طوسی، 356؛ معالم العلماء 129؛ مفسران شیعه، 69.


34. تفسیر سدی صغیر

اثر محمد سدی صغیر (م 186 ق) فرزند مروان بن عبداللّه بن اسماعیل سدی كبیر بن عبدالرحمن بن ابی كریمه قرشی سدی كوفی، فقیه مفسر محدث، وی از احفاد ابومحمد اسماعیل سدی كبیر (م 27 ق) می باشد.
تفسیر وی به زبان عربی به شیوه روائی طی تفسیرهای شیعه و كتب حدیث منقول است و شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعة هنگام ذكر تفسیر جدش اسماعیل بن عبدالرحمن سدی كبیر به تفسیر وی نیز اشاره نموده است و نیز قسمتی از این تفسیر را فرات كوفی در تفسیر خود در بیش از هفده مورد طی سلسله اسناد خود از این مفسر نقل نموده است و اكثر آنها در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) و خاندان عصمت و نبوت می باشد.
در تفسیر آیه 248 سوره مبارکه بقره: «َبَقِيَّةٌ مِّمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَىٰ وَآلُ هَارُونَ» به نقل از محمد بن مروان سدی از ابان بن عیاش از سلیم بن قیس می گوید: پس از جنگ صفین و قبل از جنگ نهروان، ما در مسجد نشسته بودیم كه امیرالمؤمنین علی (ع) وارد گردید و مسجد مملو از مردم بود و خطبه معروف را خواند كه در ضمن آن عبارت معروف سلونی قبل ان تفقدونی را بیان فرمود.
و در تفسیر آیه 274 سوره مبارکه بقره « الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً …»، از محمد بن مروان سدی به نقل از كلبی از ابی صالح می نویسد در حق علی بن ابی طالب (ع) نازل گردیده است.
شیخ طوسی و برقی در كتب رجالی خود وی را از اصحاب امام محمد الباقر (ع) یاد می كنند و حائری اردبیلی در جامع الرواة او را از اصحاب حضرت امام محمد باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) ضبط كرده اند و نیز قسمت بسیاری از روایات امامین را ذكر نموده است و نیز از وی به نام محمد بن مروان كلبی یاد می كند.

منابع:
تفسیر فرات الكوفی، 65 به بعد؛ الذریعة، 4/276؛ رجال، برقی، 10؛ رجال، كشی، 187؛ جامع الرواة، 2/190 192؛ معجم رجال الحدیث، 17/221 222.


35. تفسیر وهیب

اثر ابوعلی وهیب (م ب 188 ق) فرزند حفص جریری كوفی معروف به المنتوف، از مفسران شیعه و از اصحاب امام جعفر صادق و امام موسی كاظم علیهما السلام.
نجاشی پس از توثیق او را واقفی می خواند و می نویسد: وی دارای مصنفاتی است از جمله آنها كتابی در تفسیر قرآن.
صدوق او را در مشیخه خود یاد كرده و می نویسد كوفی و معروف به المنتوف بوده او بیش از شصت و یك روایت از ابی بصیر نقل كرده و جمعی از بزرگان شیعه از وی روایت كرده اند؛ همچنین مفسران شیعه از جمله قمی در تفسیر خود و سایرین و نیز روایات او در كافی و تهذیب و الاستبصار ذكر شده است.

منابع:
تاسیس الشیعة، 328؛ تفسیر قمی، 2/451 به بعد؛ جامع الرواة، 2/303؛ الذریعة، 4/320؛ رجال، ابن داود، 363؛ رجال، نجاشی، 393؛ الكافی، 3/504؛ الاستبصار، 2/266؛ تهذیب الاحكام، 5/208؛ من لا یحضرة الفقیه، 2/294؛ الفهرست، شیخ طوسی، 351؛ معجم رجال الحدیث، 19/ 215 217؛ مفسران شیعه، 69.


36. تفسیر معانی القرآن

اثر شیخ ابوجعفر محمد (م ح 190 ق) فرزند حسن بن ابی ساره رواسی كوفی نیلی، از نحویین كوفه و مفسران شیعه.
وی علوم عربی و نحو و لغت را از اعمش و دیگران اخذ كرد و تفسیر و حدیث را از محضر امامین ابی جعفر الباقر (ع) و ابی عبداللّه جعفر الصادق (ع). وی نخستین شخصی است كه از علمای كوفه كتابی را در نحو تالیف نمود و نیز وی استاد كسائی و فراء می باشد.
تفسیر موردد بحث در یك جلد به زبان عربی است و مفسر با مشرب ادبی و نحو خود به معانی كلمات و مشكل قرآن كریم پرداخت.
نجاشی در رجال خود (2/200) نام این تفسیر را اعراب القرآن ذكر كرده است.

منابع:
بغیة الوعاة، 1/82؛ تاسیس الشیعة 67؛ الذریعة، 21/205؛ رجال، ابن داود، 303؛ رجال، نجاشی، 2/200؛ طبقات المفسرین، داودی، 2/134؛ الفهرست، ابن ندیم، 37؛ معجم الادباء، 18/121؛ معجم رجال الحدیث، 15/205؛ معجم المؤلفین، 9/191.


37. تفسیر احمد بن صبیح (تفسیر ابن صبیح)

اثر ابوعبداللّه احمد (م ح 190 ق) فرزند صبیح اسدی كوفی فقیه، مفسر و محدث شیعه.
گفته شده كه زیدیه او را از خود می دانند ولی این موضوع صحیح نیست و زیدی بودن وی نفی شده است.
تفسیر وی به زبان عربی در یك جلد به شیوه روائی است.
ابوالعباس نجاشی (م 450 ق) در رجال خود پس از توثیق وی و نفی زیدی بودن او كتاب تفسیر مذكور را ضبط كرده است.
شیخ طوسی (م 460 ق) آن را در الفهرست ضبط نموده است و سید حسن صدر در تاسیس الشیعة وی را توثیق نموده سپس تفسیر او را ذكر كرده و این مفسر را در طبقه ابن عیسی كه عصر حضرت امام رضا (ع) را درك نمود می شمارد.
تفسیر مذكور را مفسران شیعه طی كتب تفسیرهای خویش نقل كرده اند.
فرات كوفی در تفسیر خود معروف به تفسیر فرات كوفی در تفسیر آیه 199 سوره مبارکه بقره « ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ» به نقل از استادش حسین بن علوان از حضرت صادق (ع) می نویسد: سوگند به پروردگار و كعبه كه آنان را به علی بن ابی طالب (ع) هدایت كرده است، كه هركس به او راه یافت، ره یافته شد، و هركس نیافت، گمراه شد.

منابع:
الاستبصار، 2/127؛ تفسیر فرات، كوفی 64؛ تهذیب الاحكام، 1/316 به بعد؛ تاسیس الشیعة 329؛ جامع الرواة، 1/51؛ رجال، ابن داود، 29؛ رجال، نجاشی، 1/208؛ الفهرست، شیخ طوسی، 46 47؛ الذریعة، 4/243؛ معالم العلماء، 13؛ قاموس الرجال، تستری، 1/479 480.


38. تفسیر ابی روق

اثر ابی روق عطیة (م 190 ق) فرزند حارث همدانی كوفی، از مفسران و تابعین.
فریقین عامه و خاصه او را توثیق نموده اند.
علامه حلی در رجال خود (131) از قول ابن عقده می نویسد ابی روق به ولایت اهل بیت (ع) قائل بوده و اعتقاد جازم داشت.
نجاشی در رجال خود (1/78) در شرح حال ابان بن تغلب می گوید: محمد بن عبدالرحمن فتحی كوفی بین تفاسیر ابان بن تغلب، ابی روق و محمد بن السائب جمع نموده و از آن سه تفسیر، تفسیر واحدی را تالیف نموده است داودی (م 945 ق) در طبقات المفسرین (1/380) خود پس از ذكر تفسیر وی ابی روق را در طبقه پنجم مفسران ضبط كرده است.
ابن تفسیر نیز از جمله تفسیرهای روائی بوده ولی از بین رفته است.

منابع:
الذریعة، 4/253؛ جامع الرواة، 1/538؛ رجال، ابن داوود، 234؛ خلاصة التذهیب، 126؛ معجم رجال الحدیث، 11/147؛ مفسران شیعه، 78.

39. غریب القرآن

اثر شیخ ابوفید مؤرج (م 195 ق) فرزند عمرو بن ثور سدوسی بصری از علمای نحو و لغت عربی و ادیب و مفسر.
وی از شاگردان مدرسه شیعی بصره است.
وی هنگام اقامت در خراسان محضر حضرت رضا (ع) را درك كرده ولی در كتب حدیث او هیچ گونه روایتی از امام (ع) نقل نشده است.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی است كه مفسر با مشرب ادبی و نحو خود به آیات متشابه و كلمات غریب قرآن كریم پرداخته و تفسیر كرده است.

منابع:
اعلام، 7/318؛ انباه الرواة، 3/327؛ بغیة الوعاة، 2/305؛ التاریخ الكبیر، 8/71؛ جمهرة انساب العرب، 299؛ الذریعة، 16949؛ سیر اعلام النبلاء، 9/309؛ معجم الادباء، 19/196؛ وفیات الاعیان، 5/304.


40. تفسیر الهلالی [ تفسیر جوابات القرآن]

اثر مفسر ابومحمد سفیان (كوفه 107 مكه 198 ق) فرزند عیینة بن ابی عمران میمون هلالی، از مفسران شیعة و محدثین و متكلمین عصر خویش و از اصحاب حضرت صادق (ع). از محضر بسیاری از محدثین فریقین سنی و شیعة و زیدی بهره مند گشت.
تفسیر مورد بحث به زبان عربی به شیوه روائی است و در دل تفسیرهای سنی و شیعه و زیدیه منقول است.
ابوالعباس نجاشی تفسیر مذكور را از حضرت صادق (ع) دانسته است و آن را توسط استادش احمد بن علی بن العباس السیرافی با چهار واسطه نقل می كند.
این تفسیر در عصر ابن ندیم از شهرت بسزائی برخوردار بوده است.
ذهبی (م 748 ق) در سیر اعلام النبلاء پس از ذكر مشایخ و جمع كثیری از شاگردان مفسر اقوال تمام فقهاء و محدثینی كه مفسر را ستوده اند نقل می كند و در مورد تفسیر می نویسد عبداللّه بن و هب گفته است: در علم تفسیر هیچ كس را داناتر از ابن عیینه نمی شناسم سپس اضافه نموده كه امام شافعی گفته است اگر مالك و سفیان بن عیینة نبودند علم حجاز از بین رفته بود.
شمس الدین محمد داودی (م 945 ق) در كتاب خود طبقات المفسرین پس از اینكه او را امام مجتهدین و شیخ الاسلام می خواند به شرح حال وی پرداخته و تفسیری به نام جوابات القرآن به او نسبت داده است كه احتمالا با تفسیر الهلالی متحد باشد.
فرات كوفی در تفسیر خود بخشی از تفسیر سفیان را در تفسیر آیه اول از سوره معارج سال سائل بعذاب واقع به نقل از حسین بن محمد الخارفی نقل كرده است.
و نیز علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود در تفسیر آیه 200 سوره مبارکه بقره « إِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّـهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ» به نقل از سفیان بن عیینة از حضرت صادق (ع) به تفسیر آیه می پردازد.
همچنین احادیث وی در كتب اربعه آمده است.
سید محسن امین عاملی در اعیان الشیعة به تشیع او تصریح دارد و نیز تمام مورخین تفسیر او را جزء مؤلفات وی ضبط كرده اند و بغدادی در ایضاح المكنون این تفسیر را ضبط كرده است و از معاصرین، خیرالدین زركلی و عمر رضا كحاله این تفسیر را یاد كرده اند.

منابع:
اعیان الشیعة، 7/266؛ الاعلام، 3/105؛ ایضاح المكنون، 1/303؛ الاستبصار، 2/131 به بعد؛ تذكرة الحفاظ، 1/262؛ تاریخ بغداد، 9/174؛ تهذیب الاحكام، 4/294 به بعد؛ تهذیب التهذیب، 4/104؛ جامع الرواة، 1/367؛ حلیة الاولیاء، 7/270؛ رجال، ابن داود، 172؛ رجال، شیخ طوسی، 212؛ رجال، كشی، 334؛ سیر اعلام النبلاء، 8/400؛ شذرات الذهب، 1/354؛ تفسیرالفرات كوفی، 505؛ تفسیر القمی، 1/70 به بعد؛ رجال، نجاشی، 1/426؛ طبقات المفسرین، داودی، 1/196؛ الفهرست، ابن ندیم، 226؛ معجم المؤلفین، 4/235؛ معجم رجال الحدیث، 8/159؛ میزان الاعتدال، 2/170.