تفاسیر قرن دهم هجری قمری

1. الحاشیة علی تفسیر الكشاف

اثر ابوالمعالی محمد صدرالدین ثالث (828 903 ق) فرزند غیاث الدین منصور اول حسینی دشتكی شیرازی، از فلاسفه امامیه.
این اثر حواشی و تعلیقات دشتكی بر تفسیر الكشاف تالیف جاراللّه زمخشری (م 528 ق) می باشد كه با مذاق فلسفی خویش نگاشته است.
نسخه ای از این حاشیه در كتابخانه سلطان سلیمان خان عثمانی در استانبول محفوظ است و در فهرست این كتابخانه ضبط است.
فرزندش امیر غیاث الدین منصور (م 948 ق) نیز دارای تفسیر حاشیه بر كشاف می باشد.

منابع:
احیاءالداثر من القرن العاشر، 218؛ الذریعة، 6/46؛ مجالس المؤمنین، 2/229.


2. جامع البیان فی تفسیر القرآن

اثر معین الدین محمد (832 906 ق) فرزند عبدالرحمن بن محمد ایجی شیرازی، از علمای عصر خود.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی و شیوه كلامی و ادبی با بهره از روایات و احادیث فریقین سنی و شیعه تدوین شده است و آن شامل تمام قرآن از سوره الحمد لغایت سوره الناس در نوع خود بسیار محققانه و از تفسیرهای معروف قرن دهم هجری می باشد.
چند نسخه خطی از این تفسیر امروزه موجود است از جمله نسخه كتابخانه مدرسه باقریه مشهد و نسخه كتابخانه الخدیویة مصر.
این تفسیر نخستین بار در لاهور به سال 1879 م به طبع رسید سپس در حاشیه اكلیل فی استنباط التنزیل سیوطی در دهلی به سال 1296 ق تجدید چاپ گردید.

منابع:
الاعلام، 6/195؛ ایضاح المكنون، 1/303؛ الضوء اللامع، 8/37؛ فهرست كتابخانه الخدیویة، 1/159؛ كشف الظنون، 1/452، معجم المطبوعات، 1/500؛ معجم المؤلفین، 10/153.


3. الواضحة فی تفسیر الفاتحة

اثر ملا محمد معین الدین (م 907 ق) فرزند شرف الدین محمد هروی فراهی معروف به ملا مسكین یا معین مسكین كه در هرات و كنار بقعه خواجه عبداللّه انصاری جنب برادرش نظام الدین محمد به خاك سپرده شده است.
تفسیر مورد بحث در بیان و تفسیر سوره الحمد و به فارسی است.
امروزه نسخه های متعدد از این تفسیر در دست است.
از جمله نسخه ای در كتابخانه جعفریه در مدرسه هندی كربلا.
برای ملا معین مسكین اثرات دیگری ذكر كرده اند:
1) بحرالدرر، در چند جلد به زبان فارسی و عربی.
آنرا در شهر مزار شریف تالیف كرده و آیه 8 سوره انسان « وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا» را در حق مولا امیرالمؤمنین (ع) می داند و می گوید: به سنان ملك دنیا گرفت و به سه نان ملك عقبی گرفت مسكین تو، كه نه سنان داری نه سه نان.
2) احسن القصص، كه در تفسیر و شرح آیات سوره یوسف است و در 1278 ق در تهران چاپ سنگی و در 1309 ق در لكنهو كه آن را چاپ نقره كار گویند و بهترین تصحیح آن به كوشش دكتر سید جعفر سجادی از سوی دانشگاه تهران و سپس مؤسسه امیركبیر منتشر شده است.
3) حدائق الحقایق فی كشف اسرار الدقائق، این كتاب در چند جلد به زبان فارسی و به شیوه عرفانی و با استناد به اشعار مؤلف و دیگران تدوین گردیده است.
نسخه های متعددی از این تفسیر در كتابخانه ها موجود است از جمله در كتابخانه آستان قدس رضوی (شماره های 1516 و 9843) و در كتابخانه آیة اللّه مرعشی.
این كتاب با پیش گفتار دكتر سید جعفر سجادی و توسط دانشگاه تهران طبع و منتشر گردیده است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 230؛ تاریخ حبیب السیر، 4/340؛ الذریعة، 25/12؛ مزارات هرات، 2/114؛ معجم الدراسات القرآنیة، 315؛ مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی، خانبابا مشار، 6/261؛ فهرست نسخه های خطی فارسی، منزوی، 1/67؛ مفسران شیعه، 134.


4. تفسیر دوانی [تفسیر آیه اسراف]

اثر جلال الدین محمد (820 908 ق) فرزند اسعد دوانی، از مشاهیر حكمای شیعه.
تفسیر مورد بحث در شرح و تفسیر معضلات چند آیه شریفه از قرآن است كه به شیوه عرفانی و فلسفی تاویل و تفسیر گردیده است.
دو نسخه خطی از این اثر در كتابخانه آستان قدس رضوی می باشد (شماره 1471). نسخه های آستان قدس رضوی اختصاص به تفسیر آیه 31 سوره اعراف دارد: یا بنی آدم خذوا زینتكم عند كل مسجد و كلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا یحب المسرفین و نسخه كتابخانه جعفریه مدرسه هندی در كربلا شامل تفسیر آیات دیگری نیز می باشد كه این تفسیر مرتب است بر چندین موقف و فصل.
جلال الدین دوانی را تفسیرهای دیگری است:
1) تحفه روحانی، در علم حروف و اسرار آیات و خواص كلمات و بینات قرآن كه با مشرب عرفانی و فلسفی خود اسراری از قرآن را ذكر می كند.
2) تفسیر قلاقل یا چهار قل، در یك جلد و به زبان عربی و به شیوه كلامی و فلسفی شامل بحث و شرح چهار سوره قرآن: قل یا ایها الكافرون، قل هو اللّه احد، قل اعوذ برب الفلق، قل اعوذ برب الناس.
3) تفسیر سورة الاخلاص، این كتاب در یك جلد به زبان عربی و به شیوه عرفانی و فلسفی سوره اخلاص را مبسوطا شرح كرده و به نام السلطان ناصرالدین ابوالفتح عبدالقادر اتحاف كرده است.
نسخه هائی از این كتاب موجود است از آن جمله در كتابخانه آستان قدس رضوی (شماره 6406) چهار نسخه.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 220؛ الاعلام، زركلی، 6/32؛ اعیان الشیعه، 9/122؛ البدر الطالع، 2/130؛ ایضاح المكنون، 1/54؛ الذریعة، 4/331؛ شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، 8/160؛ الضوء اللامع لاهل القرن التاسع، سخاوی، 7/133؛ كشف الظنون، 1/39؛ معجم المؤلفین، عمر رضا كحاله، 9/47؛ مفسران شیعه، 135.


5. تفسیر سورة الفاتحة

اثر شیخ صدرالدین (زنده در 908 ق) از مفسران شیعه در عصر خویش.
تفسیر مورد بحث اختصاص به تفسیر سوره فاتحه دارد.
پایان فراغت از تالیف در 908 ق بوده است.
شیخ آقابزرگ تهرانی نسخه ای را كه در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی محفوظ است معرفی می نماید.

منابع:
الذریعة، 4/340؛ مفسران شیعه، 135.


6. معدن العرفان فی فقه مجمع البیان لعلوم القرآن

اثر شیخ ابراهیم (زنده در 909 ق) فرزند حسن وراق، از فقهای عصر خود، و از طرق اجازات علمای امامیه.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی شامل بخشی از آیات قرآن است.
مؤلف آیات احكام قرآن را گردآوری نموده سپس پس از ذكر آیه به بیان احكام فقهی آیه می پردازد و دارای مقدمه ای مشتمل بر چند فن است.
وی در مقدمه خود سبب تالیف را چنین بیان كرده است: (ثانیها: ان الآیات الفقهیة لم یفرد لها اصحابنا رضوان اللّه علیهم مجمعا وافیا و لا نصابا شافیا مع انها اعظم الطرق الی الاحكام الفقهیة و الالة الاستدلالیة علی المسائل الاجتهادیة) او نظر دارد به اینكه مفسران امامیه كمتر به تفسیر آیات احكام قرآن پرداخته اند و تالیفات مستقل در این باب كم است لذا مبادرت به تفسیر فقه قرآن مجید نموده است.
ذكری از این تفسیر در الذریعة نیامده است.
ظاهرا نسخه منحصر به فرد مورخه 968 ق از مخطوطات كتابخانه دانشگاه لوس آنجلس آمریكا است.
و ضمن مجموعه شماره 1061 در آن كتابخانه موجود است.

منابع:
اعیان الشیعه، 2/127؛ بحارالانوار، 108/94؛ احیاء الداثر من القرن العاشر، 3؛ ریاض العلماء، 1/15؛ مستدرك الوسائل، 3/417؛ مجله تراثنا، شماره 2؛ سال 4، 1409 ق.


7. جواهر التفسیر

اثر مولی كمال الدین حسین (م 910 ق) فرزند علی بیهقی سبزواری مشهور به واعظ كاشفی، از حكما و شعراء ومفسران شیعه.
این اثر به نام تفسیر العروس و تفسیر الزهراوین (یعنی دو سوره بقره و آل عمران) نیز شهرت دارد كه همگی متحد هستند.
مفسر آن را به امر وزیر امیر نظام الدین علی شیرنوائی جعتائی وزیر سلطان حسین میرزا بایقرا تالیف نموده است.
مفسر در دیباچه تفسیر دیگرش موسوم به مواهب علیه می گوید كه می خواسته این تفسیر را در چهار جلد تالیف نماید و موفق به پاك نویس مجلد اول گردیده است ولی باقی هنوز پیش نویس و غیر مرتب می باشد و عمرش به تكمیل آن وفا نكرد و این اثر تا تفسیر آیه 84 سوره نساء را دربردارد.
مفسر مقدمه خویش را در چهار اصل كه شامل بیست و دو عنوان است مرتب كرده است و به فنون متعلق به تفسیر قرآن و بیان فضیلت انواع علوم قرآن می پردازد.
اصل اول) در فضائل قرآن و اسامی آن و مباحث حدوث و قدم و سماع در چهار عنوان.
اصل دوم) در بیان جامعیت قرآن و چگونگی انشعاب علوم از آن در پنج عنوان.
اصل سوم) در ذكر الفاظی كه میان مفسرین متداول است در هشت عنوان.
اصل چهارم) در بیان مطالب متفرقه كه شناختن آن لازم است در شش عنوان.
سپس به تفسیر بسمله و سوره فاتحه پرداخته و بعد تفسیر سوره بقره و آل عمران را به پایان رسانده و در و در شرح آیه 84 از سوره نساء متوقف مانده است.
امروزه نسخه های متعدد از این تفسیر در دست است از جمله شش نسخه در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی.
نسخه های نفیس دیگری در كتابخانه مدرسه سپهسالار (شماره 1948 به بعد) موجود است.
تفسیرهای دیگری برای واعظ كاشفی نقل كرده اند بدین قرار:
1) تفسیر سوره یوسف، كه در شصت مجلس آن را برای اصحاب خود املاء كرده است كه نتیجه آن را جامع الستین گویند. تفسیری است عرفانی و ادبی و اخلاقی با استشهاد از قصص و حكایات لطیفه و اشعار فارسی زیبا و شیرین قدما.
نسخه هایی از آن در دست است از جمله در كتابخانه مدرسه سپهسالار (شماره 2001) و در كتابخانه مجلس (شماره 12722)
2) مختصر التفاسیر: مختصر جواهر التفسیر لتحفة الامیر در بیست هزار بیت كه نسخه ای از آن در كتابخانه كوپرلی زاده در استانبول موجود است.
3) المواهب العلیة، مختصر جواهر التفسیر تالیف فوق الذكر كه به همان سبك تدوین كرده و به وزیر علیشیر نوائی اهداء كرده است.
نسخه هائی از آن موجود است كه 20 نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوی و در 1317 ش در تهران چاپ شده است.

منابع:
احیاءالداثر من القرن العاشر، 69؛ الذریعة 5/265؛ ریحانة الادب، 5/29؛ فهرست كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 1/466؛ مزارات هرات، 2/115؛ مفسران شیعه، 127؛ مؤلفین كتب چاپی فارسی عربی، خانبابا مشار، 2/810.


8. منتخب ترجمان القرآن

اثر عادل (م ح 915 ق) فرزند علی بن عادل حافظ خراسانی، از علمای شیعه ادیب و شاعر.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان فارسی و شیوه ادبی اصل این تفسیر از علامه میر سید شریف علی جرجانی (740 816 ق) كه آن را به ترتیب سوره های قرآن كریم تنظیم نموده است می باشد سپس عادل خراسانی سبك و تنظم آن را تغییر داده است و به ترتیب حروف الفبائی درآورده و تنظیم كرده است سپس مقدمه خود را با حذف بسمله و خطبه الحمد جرجانی به مقدمه او افزوده است.
نسخه مورخه سال 1101 ق در دانشگاه تهران موجود است.
این تفسیر نخست در سال 1313 ق در تبریز چاپ سنگی گردید سپس در سال 1330 ق تجدید چاپ گشت و در سال 1333 ش با مقدمه آقای دكتر محمد دبیر سیاقی تجدید طبع گردیده است.

منابع:
منتخب ترجمان القرآن، چاپی؛ احیاء الداثر من القرن العاشر، 116؛ الذریعة، 22/384؛ فهرست دانشگاه، 3/5352.


9. تفسیر شبستری

اثر شیخ برهان الدین ابراهیم (شهید در 915 یا 917 ق) فرزند حسن شبستری نقشبندی ملقب به سیبویه ثانی، از علمای نحو و صرف و لغت و ادیب شاعر.
وی ایرانی تبار و از مردم شبستر آذربایجان است و به جهت تشیعش به قتل رسید.
اشعار بسیاری در مدح و ثناء و ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) دارد كه تشیع او را می رساند.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی و شیوه عرفانی شامل بخشی از قرآن كریم است كه تا پایان سوره یوسف نگاشته شده و این آخرین اثر مؤلف است كه ناتمام به شهادت رسیده است.
شیخ نجم الدین الغزی در الكواكب السائرة باعیان المئة العاشرة به شرح حال وی پرداخته او را از فضلاء عصر خود می خواند كه دارای مصنفات در صرف و نحو و صاحب قصیده تائیه در نحو كه بی نظیر است ذكر كرده سپس تفسیر قرآن كریم او را یاد كرده و تصریح نموده است كه تا سوره یوسف نگاشته و بعد شهادت او را بدست خوارج در ارزنجان كه همان تصحیف آذربایجان باشد ذكر نموده است.
نسخه ای از این تفسیر در كتابخانه شیخ محمد صالح برغانی در كربلا موجود است و نسخه های دیگر در كتابخانه تركیه.

منابع:
اعیان الشیعه، 2/127؛ الاعلام، 1/35؛ ایضاح المكنون، 1/308؛ الذریعة، 3/201؛ شذرات الذهب، 8/68؛ كشف الظنون، 1/208؛ الكواكب السائرة باعیان المئة العاشرة، 1/110؛ معجم المؤلفین، 1/22.


10. قصص الانبیاء

از شیخ عبداللطیف (زنده در 917 ق) فرزند شیخ شمس الدین علی واعظ بیرجندی، از متكلمین و مفسرین شیعه در قرن دهم هجری (دایرة المعارف تشیع، 3/569). تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان فارسی و شیوه كلامی و داستانی شامل بخشی از قرآن كریم مرتب بر مقدمه و چند باب.
مؤلف آیات داستانهای پیغمبران را گردآوری نموده سپس با بهره از روایات و اخبار ائمه معصومین (ع) به تفسیر و شرح می پردازد.
نسخه های متعددی از این تفسیر موجود است كهنترین آنها مورخه 947 ق در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی (شماره 6833) موجود است.

منابع:
الذریعة، 17/103؛ فهرست الفبائی و خطی فارسی كتب خطی آستان قدس، 445، 513؛ احیاءالداثر من القرن العاشر، 135.


11. تفسیر تستری

اثر سید ضیاءالدین یا جمال الدین نوراللّه (م ح 925 ق) فرزند سید شمس الدین محمد شاه حسینی مرعشی تستری، از علمای شیعه جد قاضی نوراللّه شوشتری (شهید 1019 ق). تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی و شیوه روائی و كلامی شامل آیه 34 سوره بقره (وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ) كه به طور مبسوط به تفسیر و بیان این آیه پرداخته است.
و نسخه این تفسیر از مخطوطات كتابخانه قاضی نوراللّه شوشتری موجود بوده و در مجالس المؤمنین می نویسد (كه آن را به التماس یكی از اعیان آن دیار تالیف نموده و در آنجا بسیاری از حقایق و دقایق درج فرموده).

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 270؛ الذریعة، 4/323؛ مجالس المؤمنین، 1/519.


12. الدرالنظیم فی خواص القرآن العظیم

ترجمه و نگارش شیخ احمد (زنده در 926 ق) فرزند حاج محمد سكاكی طبسی، از علمای عصر صفویه.
این اثر ترجمه و نگارش بر مبنای تفسیر عربی از ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعی تمیمی (668 768 ق) از عرفاء و صوفیه كه به تفسیر الدرالنظیم فی فضائل القرآن و الذكر الحكیم معروف است.
شیخ احمد سكاكی (در 926 ق) عربی آن را به فارسی ترجمه نموده و چندین مقدمه و دیباچه بر آن افزوده است و در مقدمه می نویسد كه آن را به خواهش جمعی از بزرگان به فارسی ترجمه كرده است.
چند نسخه نفیس از این ترجمه در دست است.
از جمله نسخه مورخه 930 ق عصر مؤلف از كتب خطی كتابخانه كاتب این سطور در كربلاست.
نسخه دیگر كهن بدون تاریخ كه در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی (شماره 8654) محفوظ است.

منابع:
الذریعة، 4/101؛ فهرست الفبائی كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 245؛ معجم الدراسات القرآنیة عند الشیعه الامامیة، 67؛ احیاءالداثر من القرن العاشر، 13.


13. شرح الدر النظیم فی خواص القرآن العظیم

اثر شیخ نظام الدین عبدالعلی (م 932 یا 934 ق) فرزند محمد بیرجندی، از علمای اعلام، حكیم و منجم.
اسماعیل پاشا بغدادی به غلط وی را از علمای حنفی ذكر نموده و خیرالدین زركلی نیز به تبع از بغدادی وی را حنفی مذهب می خواند.
حال آنكه مفسر از علمای شیعه در عصر صفوی بوده و آثار بسیاری از خود باقی گذاشته است.
قسمتی از مؤلفات و مصنفات وی در كتابخانه آستان قدس رضوی محفوظ است.
آقابزرگ تهرانی، در طبقات اعلام الشیعه به شرح حال وی پرداخته و مؤلفات وی را در الذریعه یاد كرده است ( بیرجندی). تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی شرحی است مزاجی بر تفسیر الدر النظیم فی فضائل القرآن و الذكر الحكیم كه متن از ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعی تمیمی (668 768 ق) است.
بیرجندی به شرح الدرالنظیم یافعی پرداخته و متعرض خواص سوره ها نیز می گردد.
در سوره الاعراف، آیه 180 (وَلِلَّـهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ0) به تفصیل اسماء و صفات خداوند را یاد كرده است.
نسخه ای از این تفسیر نزد شیخ احمد سكاكی طبسی بوده كه در ترجمه خود از آن نقل می نماید.
و نسخه مورخه 1053 ق در كتابخانه كاتب ابن سطور در كربلا محفوظ است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 125؛ الاعلام، زركلی، 4/30؛ الذریعة، 13/245؛ كشف الظنون، 1/41؛ كتبخانه جور لیلی علی پاشا، 25؛ معجم المؤلفین، عمر رضا كحاله، 5/266؛ نور عثمانیه كتبخانه، 171؛ فهرست الفبائی كتب خطی كتابخانه مركزی آستانه قدس، 16.


14. جامع الفوائد و دافع المعاند

اثر شیخ علم (زنده در 937 ق) فرزند سیف بن منصور نجفی حلی، از محدثین و فضلای امامیه.
این تفسیر تلخیص و انتخابی است از تفسیر تاویل الآیات الباهرة فی العترة الطاهرة اثر سید شرف الدین علی حسینی استرآبادی كه به ترتیب سوره های قرآن كریم است.
این اثر از منابع علامه مجلسی در مجلد اول بحارالانوار بوده و امروزه نسخه خط مؤلف در نجف اشرف از مخطوطات كتابخانه مولی محمد علی خوانساری و دو نسخه در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی (شماره 1544) و نسخه كتابخانه سپهسالار (شماره 2005) محفوظ است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 143؛ الذریعة، 5/66، 18/149؛ ریاض العلماء، 3/321؛ فهرست الفبائی كتب خطی كتابخانه آستان قدس رضوی، 473؛ مفسران شیعه، 136.


15. روضة القلوب

مفسر ابن همام (زنده در 940 ق) از عرفا و شعرای شیعه.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان فارسی و شیوه عرفانی شامل سوره یاسین كه مفسر در 206 بیت آیات سوره یاسین را نظما تفسیر نموده است.
نسخه این تفسیر ضمن كلیات او شامل شرح حدیث ما الحقیقه، حكایت آل عبا، روضة القلوب (همین تفسیر)، هدایة العارفین، اسرار دل، مثنوی شهادتنامه، تحفة الملوك، مصابیح الهدی، فتح نامه، ترجمه اربعین میر سید علی در كتابخانه دانشگاه تهران (شماره 2654 ق) موجود است.
تفسير ديگری كه به نام فتح نامه موسوم گرديده از ابن همام در كليات فوق ذكر گرديده كه مؤلف در آن سوره الفتح را طی 1350 بيت شعر تاويل و تفسير نموده است.

منابع :
الذريعة، 18/128؛ فهرست دانشگاه تهران، 10/1524، 1525؛ فهرست نسخه هاي خطي فارسي، 1/49، 52.


16. تاویل آیات الظاهره فی فضائل العترة الطاهرة

اثر سید شرف الدین علی حسینی استرآبادی نجفی (م ب 940 ق)، از علماء و فقهای شیعه در قرن دهم هجری.
این تفسیر در بیان و شرح آیات وارده در فضائل خاندان عصمت و نبوت (ع) است كه از اخبار و احادیث وارده از طریق فریقین عامه و خاصه بدست رسیده است.
مفسر از كتاب كنزالفوائد كراچكی (م 449 ق) و كتاب ما نزل من القرآن فی اهل بیت علیهم السلام، تالیف ابن الحجام و كتاب كشف الغمه اربلی و مصنفات علامه حلی و سایر كتب نقل می نماید.
این تفسیر از منابع علامه مجلسی در بحارالانوار می باشد و توسط شیخ علم منصور نجفی، خلاصه كرده است كه آن را جوامع الفوائد و دافع المعاند نامیده است.
امروزه از تفسیر مورد بحث شش نسخه در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی (شماره 1449) موجود است.
این اثر به تحقیق حسین استاد ولی، در 1409 ق از دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم انتشار یافته است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 145؛ امل المل، 2/131؛ الذریعة، 3/304؛ روضات الجنات، 4/27؛ ریاض العلماء، 4/66؛ فهرست الفبائی كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 101، 1/418؛ معجم رجال الفكر و الادب فی النجف، 30؛ معجم الدراسات القرآنیة، 48؛ مفسران شیعه، 136؛ هدیة العارفین، 1/845.


17. ترجمة الخواص [تفسیر زواری]

اثر ابوالحسن علی (زنده در 947 ق) فرزند حسن زواری، از مفسران و علمای امامیه.
تفسیر مورد بحث در دو ملجد بزرگ به شیوه روائی تالیف شده است.
نام آن ترجمة الخواص است ولی به اسم تفسیر زواری نیز مشهور می باشد.
زواری در بیان گفتار خویش و تفسیر آیات قرآن از اخبار و روایات وارده از ائمه اطهار (ع) نقل نموده و به شرح فضائل خاندان عصمت و نبوت (ع) می پردازد.
امروزه هفت نسخه از این كتاب در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی (شماره های 1217 تا 1220) و دو نسخه در مجلس شوری (شماره های 14338 و 14817) و نسخه مورخه 1020 ق در كتابخانه بشیر آغا در استانبول محفوظ است.
تفسیر دیگری به نام مجمع الهدی یا قصص الانبیاء به ابوالحسن زواری نسبت می دهند كه در یك جلد و به زبان فارسی و به شیوه كلامی و قصه ای در مورد داستانهای پیامبران و امامان (ع) از آیات قرآن جمع آوری كرده و به شرح آیات پرداخته است.
صاحب الذریعة درباره این كتاب می نویسد: كبیر حسن الفوائد آقای منزوی یك نسخه از این تفسیر را در كتابخانه آكسفورد (شماره 598) یاد كرده است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 152؛ الذریعة، 4/100؛ فهرست كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 123، 1/423؛ اعیان الشیعه، 8/318.


18. تفسیر دشتكی

اثر غیاث الدین منصور ثانی (م 948 ق) فرزند صدرالدین محمد ثالث دشتكی شیرازی معروف به غیاث الحكماء.
این تفسیر در شرح و بیان بعضی از آیات قرآن است كه دشتكی آنها را انتخاب و با آراء فلسفی خویش شرح كرده است.
نسخه ای از این تفسیر در كتابخانه جعفریه مدرسه هندی در كربلا موجود است.
شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعة به نسخه دیگری در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی اشاره دارد.
و احتمال اتحاد آن را با تفسیر دیگر مفسر یعنی تفسیر سوره هل اتی داده است.
غیاث الحكما دشتكی اثرهای دیگری نیز دارد:
1) حاشیه بر تفسیر كشاف، كه حواشی و تعلیقاتی بر تفسیر جاراللّه زمخشری است و قاضی نوراللّه شوشتری به آن اشاره كرده است.
نسخه ای از این اثر در مجموعه شماره 13708 از موقوفات ابن خاتون در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی محفوظ است.
2) تفسیر سوره هل اتی، كه آمیخته با آراء فلسفی مفسر است و صدرالدین محمد دشتكی فرزند غیاث الدین قسمتی از مناجات آخر این كتاب را در اثر خویش (الذكری) نقل نموده است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 354؛ الاعلام، زركلی، 7/304؛ اعیان الشیعه، 10/141؛ ایضاح المكنون، 1/50؛ الذریعة، 4/296، 6/208؛ فوائد الرضویة، 668؛ مجالس المؤمنین، 2/230؛ معجم الدراسات القرآنیة، 93؛ معجم المؤلفین، عمر رضا كحاله، 13/19.


19. تفسیر الهی اردبیلی

اثر شیخ جمال الدین و یا كمال الدین حسین (م 950 ق) فرزند شرف الدین خواجه عبدالحق معروف به الهی اردبیلی، از علمای عصر صفوی.
این تفسیر در دو مجلد به زبان فارسی می باشد و میرزا عبداللّه افندی نسخه خط مؤلف را در اردبیل مشاهده نموده و می گوید تفسیر تمام قرآن كریم می باشد و مفسر نخستین شخصی است كه در عصر صفویه به تالیف تفسیر فارسی و سایر علوم اسلامی پرداخته است.
الهی اردبیلی تفسیر دیگری بنام تفسیر كبیر دارد كه به زبان عربی در شرح و بیان سوره فاتحة الكتاب و بعضی از آیات سوره بقره و ناتمام مانده است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 60؛ تحفه سامی، 49؛ الذریعة الی تصانیف الشیعه، 4/261؛ ریاض العلماء، 2/98؛ مفسران شیعه، 136.


20. تفسیر آیة الكرسی

اثر سید محمد (زنده در 952 ق) فرزند سید حسین معروف به فخرالدین حسینی استرآبادی امامی، از فلاسفه و مفسران شیعه در عصر صفوی.
این تفسیر در بیان و تفسیر آیة الكرسی و به فارسی می باشد كه مفسر آن را به نام شاه طهماسب صفوی نگاشته و در سال 952 ق از تالیف آن فراغت یافته است.
نخست به خواص آیة الكرسی سپس به بیان توحید و اثبات واجب می پردازد.
نسخه ای از این كتاب در كتابخانه شیخ محمد علی بن محمد جعفر قمی در كربلا و نسخه دوم در كتابخانه علامه محمد حسین قمشی نجفی در نجف موجود بوده و به نظر شیخ آقابزرگ تهرانی رسیده است.

منابع:
الذریعة، 4/330؛ معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیه، 75؛ احیاء الداثر، 179.


21. الدر الثمین فی اسرار الانزع البطین

اثر شیخ تقی الدین (م ح 955 ق) فرزند عبداللّه حلبی، از علمای شیعه.
این تفسیر منتخب از كتاب مشارق انوار الیقین و تفسیر الدر الثمین شیخ رجب برسی می باشد كه شامل پانصد آیه از آیات قرآن كریم است كه در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) و خاندان عصمت و طهارت می باشد.
و نیز مفسر قوائد دیگری به آن افزوده است و نام آن را الدر الثمین فی اسرار الانزع البطین نهاده.
نسخه ای از این تفسیر را میرزا عبداللّه افندی در قریه تیمجان گیلان مشاهده كرده است.
نسخه ای دیگر مورخه 1010 ق از مخطوطات كتابخانه شیخ محمد سماوی در نجف بوده كه از نظر شیخ آقابزرگ تهرانی گذشته است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 34؛ الذریعة الی تصانیف الشیعه، 8/65؛ ریاض العلماء 2/307.


22. تفسیر آیة الكرسی

اثر شیخ شمس الدین محمد (م 942 یا 957 ق) فرزند احمد خفری حكیم و مفسر محقق، از ائمه فتوی و هیئة و نجوم و شاگرد صدرالدین محمد دشتكی (م 903 ق). تفسیر مورد بحث در بیان و شرح و خواص آیة الكرسی است كه مفسر با مذاق فلسفی خویش به تفسیر آن پرداخته است و آنرا مرتب نموده بر یك مقدمه و دو مقصد و نیز در اول آن سه مطلب را بیان می نماید.
شیخ آقابزرگ تهرانی نسخه مورخه 1093 ق را در كتابخانه شیخ جعفر سلطان العلماء در تهران مشاهده كرده است.

منابع:
تحفه سامی، 49؛ احیاء الداثر من القرن العاشر، 217؛ تتمیم امل المل، 64؛ الذریعة، 4/331؛ مجالس المؤمنین، 2/233؛ مفسران شیعه، 137.


23. التكمیل الشاف فی معانی الكشاف

اثر شیخ سراج الدین محمد (م 957 ق) فرزند یحیی معروف به تمیمی بصری و بهران زیدی، از علمای زیدیه و متكلمین و مفسران یمن.
این تفسیر در شش جلد بزرگ به زبان عربی است.
مفسر آن را عمدتا بر مبنای دو تفسیر یعنی تفسیر الكشاف جاراللّه زمخشری (م 538 ق) و تفسیر ابن كثیر تدوین كرده است.
سپس به مناسبت هر آیه از آیات قرآن روایات و احادیثی نقل كرده و نكات و فوائدی بر وفق مشرب زیدی خود بر آن افزوده است.
جلد اول مورخه 999 ق (شماره 173) در كتابخانه الجامع الكبیر صنعاء موجود است.

منابع:
الاعلام، 7/140؛ ایضاح المكنون، 1/269؛ البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، 2/278؛ معجم المؤلفین، 12/109؛ مؤلفات الزیدیة، 1/323؛ هدیة العارفین، 6/243.


24. تفسیر شهید ثانی

اثر شیخ زین الدین (911 شهید 966 ق) فرزند نورالدین علی عاملی معروف به شهید ثانی، از اركان طائفه جعفریه و اعاظم علمای شیعه.
تفسیر مورد بحث در یك جلد به زبان عربی و شیوه روائی و كلامی است.
مفسر در این اثر به بیان معنی و شرح مبسوط بسمله سپس به تفسیر آیه 100 سوره توبه (وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ …) پرداخته و در 940 ق از تالیف آن فراغت یافته است.
نسخه های این تفسیر امروزه در دست می باشد.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 90؛ اعیان الشیعه، 7/143؛ امل المل، 1/92؛ الذریعة، 4/327؛ ریاض العلماء، 2/365؛ الاعلام، 3/64؛ الكنی و الالقاب، 2/381؛ لؤلؤة البحرین، 28؛ معجم رجال الحدیث، 7/372.


25. خواص الآیات

اثر شیخ احمد (زنده در 972 ق) فرزند محمد تمیمی قزوینی، از علمای عصر صفوی.
این تفسیر در یك جلد به زبان فارسی و شیوه روائی و كلامی است.
و در پایان تفسیر خود نظما به شرح خواص اسماءاللّه تعالی پرداخته است.
سال فراغت از تالیف سنه 972 ق می باشد.
نسخه ای از این كتاب نزد سید ابوالقاسم ریاضی خوانساری در نجف از نظر صاحب الذریعة گذشته است و نسخه اصل در كتابخانه وقفی شیخ محمد صالح قزوینی در كربلا موجود است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 10؛ الذریعة، 7/270؛ معجم الدراسات القرآنیه عند الشیعه الامامیة، 152.


26. تفسیر شاهی [تفسیر آیات الاحكام]

اثر امیر ابوالفتح (م 976 یا 978 ق) فرزند میرزا محمد علی معروف به امیر محذوم حسینی جرجانی، از فقهای امامیه.
پدرش امیر مخدوم سنی مذهب و صاحب كتاب نواقص الروافض بود ولی امیر مخدوم به تشیع گروید.
او سبط شمس الدین محمد معروف به سید شریف جرجانی است.
تفسیر مورد بحث به زبان فارسی در بیان آیات احكام و فقه قرآن و شامل شرح معانی مفردات و اعراب آیات و نقل احادیث و روایات مرویه از ائمه اطهار(ع) می باشد.
و به امر شاه طهماسب صفوی تالیف گردیده لذا به تفسیر شهی شهرت دارد.
نسخه ای از عصر مؤلف (974 ق) از مخطوطات كتابخانه آستان قدس رضوی (شماره 1252) است، كه نیز اهدائی نادرشاه افشار می باشد.
و دو نسخه دیگر به شماره 1251 و 1253 محفوظ در همان كتابخانه است.
این تفسیر در 1380 ق به اهتمام حاج میرزا ولی اللّه اشراقی سرابی در دو مجلد در تبریز به چاپ رسیده است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 176؛ فهرست كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 1/441؛ ریاض العلماء، 5/486؛ مفسران شیعه، 121؛ الذریعة، 1/41، 4/277.


27. منهج الصادقین

اثر مولی فتح اللّه (م 988 ق) فرزند شكراللّه معروف به ملا فتح اللّه كاشی، از مفسران و علمای شیعی.
مفسر از برجستگان علمای دربار شاه طهماسب صفوی بود تاریخ وفات او را 988 ق ضبط كرده اند كه مطابق است با كلمه ملاذ الفقهاء و یكی از شعرا ماده تاریخ وفات مفسر را در قطعه ای چنین سروده است: فقها را چو ملاذی بجز آن قدوه نبود بهر تاریخ نوشتند ملاذ الفقهاء.
تفسیر مورد بحث به زبان فارسی در پنج جلد می باشد كه نسخه مورخه 983 ق از این كتاب از مخطوطات كتابخانه آستان قدس (شماره 1558) می باشد.
این تفسیر مكررا به چاپ رسیده است.
چاپ آخر آن در ده مجلد به تحقیق ابوالحسن شعرانی با مقدمه ناشر (اسلامیه) در سالهای 1340 1341 ش به شیوه حروفی و مجدد در ده مجلد در تهران به سال 1351 ش به تحقیق علی اكبر غفاری با مقدمه و پاورقی ابوالحسن مرتضوی از سوی همان ناشر تجدید طبع یافته است.
ملا فتح اللّه كاشانی تفسیرهای دیگری از این قرار دارد:
1) زبدة التفاسیر، به زبان عربی بعد از دو تفسیر دیگرش نگاشته و نسخه ای از آن در كتابخانه آستان قدس رضوی (شماره 11223) موجود است.
2) خلاصة المنهج، یا خلاصة منهج الصادقین، در سه جلد كه خلاصه تفسیر بزرگ منهج الصادقین و به زبان فارسی نوشته است و اكنون 20 جلد از آن در كتابخانه آستان قدس موجود است.
این كتاب در تهران و تبریز مكررا چاپ شده است كه چاپ اخیر آن به تصحیح شادروان ابوالحسن شعرانی در 6 مجلد توسط انتشارات اسلامیه انجام و منتشر گردیده است.
3) ترجمه قرآن، كه ترجمه بعضی از آیات قرآن به زبان فارسی است.

منابع:
احیاء الداثر من القرن العاشر، 177؛ اعیان الشیعه، 8/393؛ الذریعة، 23/193؛ روضات الجنات، 5/345؛ ریاض العلماء، 4/318؛ فهرست كتب خطی كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی، 566، 1/583؛ كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب، 568؛ معجم الدراسات القرآنیة، 293؛ مفسران شیعه، 132.


28. الدر النظیم فی خواص القرآن العظیم

اثر مجهول المؤلف از مفسران شیعه در عصر صفوی (م ح 990 ق). شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعة می نویسد اگرچه در مقدمه تفسیر الدرالنظیم فی خواص القرآن العظیم (به زبان فارسی) آن را به ابوالسعادات عفیف الدین عبداللّه یافعی تمیمی (668 768 ق) نسبت داده و مدعی است كه خود مؤلف آن را به فارسی ترجمه كرده است.
ولی پس از تطبیق آن با تفسیر عربی وی بطور قطع برمی آید كه ترجمه اصل عربی نیست.
چون از اول فصل خواص سوره حجرات تا پایان كتاب تفسیر عربی هفت صفحه است اما در تفسیر فارسی از اول سوره حجرات تا پایان كتاب سی و یك صفحه می باشد با اینكه صفحات فارسی به قطع بزرگ تر است.
همچنین خیلی بعید به نظر می رسد كه یافعی تالیفات فارسی داشته باشد.
زیرا یافعی از مردم یمن است و تمام عمر خویش را در حجاز و شام و قاهره سپری كرده است و آموختن فارسی در این بلاد دشوار است.
چنانچه فرض كنیم این امكان هم بود سبك نگاشته این تفسیر با قرن هشتم انطباق ندارد و از نظر ادبی به سبك صفوی نزدیك تر می باشد و همچنین در اصل عربی یافعی روایاتی از حضرت امام رضا (ع) یاد نكرده است ولی در تفسیر فارسی در فصل ذكر خواص اسماء الحسنی این جمله مكررا آمده است: «و حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع) فرموده …»
و همچنین در اصل عربی به نقل از البرق اللامع غسائی و از كتاب فواتح السور غزالی و كتاب مستوجبة المجاهد و شفاء الصدور و دیگر منابع زیاد نقل شده كه در ترجمه فارسی آن از منابع مطلقا بهره نگرفته است.
آنچه كه مسلم است این تفسیر فارسی الدرالنظیم فی خواص القرآن العظیم از یافعی نیست و مفسر آن از علماء و مفسران عصر صفوی می باشد.
همچنین این تفسیر غیر از ترجمه الدرالنظیم شیخ احمد سكاكی طبسی است كه آن را در 926 ق به فارسی ترجمه كرده است.
امروزه نسخه هایی از این تفسیر در دست است و در 1311 ق در بمبئی چاپ سنگی گردیده است.

منابع:
الذریعة، 8/83؛ فهرست كتابهای چاپی فارسی، خانبابا مشار، 2/2103؛ مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی، 3/941.


29. زبدة البیان فی براهین احكام القرآن

اثر شیخ احمد (م 993 ق) فرزند محمد اردبیلی معروف به مقدس اردبیلی، از مشاهیر علما و فقهای امامیه.
این تفسیر در یك مجلد به زبان عربی و شیوه روائی و اختصاص به آیات فقهی و احكام قرآن دارد.
و آن را به ترتیب كتب فقهیه بر هجده كتاب تنظیم نموده طوری كه آغاز آن كتاب طهارت و پایان آن كتاب قضاء و شهادات است.
مفسر در حكم و تفسیر آیات احكام از احادیث و روایات ائمه معصومین (ع) بهره بسیار گرفته است.
و به فقه و نیز در آغاز تفسیر خویش، جهت تیمن، به تفسیر سوره فاتحه پرداخته است و این اثر از كتب معتبر آیات احكام می باشد كه مورد توجه علمای امامیه بوده و حواشی بسیاری بر آن نگاشته شده از جمله: حاشیه فیض كاشانی (م 1091 ق) و حاشیه ملا عبدالفتاح تنكابنی (م 1124 ق) و حاشیه سید نعمت اللّه جزائری و حاشیه میرزا فضل اللّه استرآبادی و دیگران و همچنین این تفسیر به فارسی ترجمه شده و سید محمد سعید طباطبائی قهبائی (1012 1092 ق) شرح مبسوطی به نام مفاتیح الاحكام بر آن نگاشته است مفسر مباحث خویش را در هر كتاب از این تفسیر در چند بخش تقسیم نموده سپس آیه های هر بخش را گردآوری كرده و در هر مبحثی عنوان می كند و نیز بعضی از مباحث مانند كتاب الصوم و كتاب الخمس را در یك عنوان تفسیر نموده است.
وی احتمالا از كتاب كنزالعرفان فاضل مقدام (م 826 ق) بسیار بهره مند شده است.
نسخه های خطی این تفسیر شایع است از جمله شانزده نسخه در كتابخانه آستان قدس (شماره های 1208 و 1209) و پنج نسخه در كتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.
این تفسیر نخستین بار در 1305 ق چاپ سنگی شده است و در 1386 ق به تحقیق محمدباقر بهبودی تصحیح و طبع گردیده است.
همچنین نسخه ای از ترجمه قدیمی این اثر (قبل از 1240 ق) در كاظمین در كتابخانه سید حسن صدر كاظمی محفوظ است.

منابع:
احیاء الداثر، 8؛ اعیان الشیعه، 3/80؛ امل المل، 2/23؛ الذریعة، 12/21؛ روضات الجنات، 1/79؛ ریاض العلماء، 1/56؛ فهرست كتابخانه مدرسه سپهسالار، 1/83؛ فهرست الفبائی كتابخانه مركزی آستان قدس، 295؛ فهرست كتابخانه مرعشی قم، 8/377؛ لؤلؤة البحرین، 148؛ مؤلفین كتب چاپی فارسی و عربی، 1/461.


30. آیات الاحكام

اثر شیخ ملا محمد بن حسن طبسی (م ق 993 ق) از فقهای امامیه و مفسران شیعه.
این اثر در یك جلد و به زبان عربی است.
مفسر آن را به شرح و بیان و تفسیر آیات فقهیه قرآن اختصاص داده و بر اساس كتب فقهیه از طهارت تدوین نموده و پایان آن باب قضاء و شهادات می باشد.
نسخه ای از این تفسیر نزد مقدس اردبیلی (م 993 ق) موجود بوده است و آن را از منابع تفسیر خود زبدة البیان فی براهین احكام القرآن قرار داده است و از آن در ابواب مختلف نقل نموده است.
این تفسیر غیر از زبدة البیان در آیات قصص قرآن طبسی می باشد كه در سال 1083 ق تالیف كرده است.
شیخ آقابزرگ تهرانی در الذریعة نسخه ای را در كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی معرفی كرده است.

منابع:
الذریعة، 1/43؛ معجم الدراسات القرآنیة عند الشیعه الامامیة، 3؛ مفسران شیعه، 136.